Göz Anatomisi: Gözün Bölümleri ve Görevleri

Göz, yaklaşık 2,4 santimetre çapında, bir ceviz büyüklüğünde olmasına rağmen vücudumuzun en karmaşık organlarından biridir. İçinde saydam mercekler, ışığa duyarlı sinir dokusu, sıvı dolaşım sistemi, son derece hassas kaslar ve onu koruyan bir dizi yardımcı yapı bulunur. Bu parçalardan herhangi birinde oluşan küçük bir sorun bile görmeyi etkileyebilir.

Bu rehberde gözün bölümlerini önden arkaya doğru tek tek ele alıyor, her yapının ne işe yaradığını ve hangi sık görülen sorunlarla ilişkili olduğunu açıklıyoruz. Doktorunuzun muayene sırasında kullandığı terimleri anlamak, kendi göz sağlığınızı daha bilinçli takip etmenize yardımcı olur. Bu yapıların birlikte nasıl görüntü oluşturduğunu merak ediyorsanız görme nasıl gerçekleşir rehberimizi de okuyabilirsiniz.

Göz küresinin genel yapısı

Göz küresi kafatasındaki kemik bir çukur olan göz çukuru (orbita) içinde, yağ dokusuyla çevrili olarak durur. Bu yağ yastığı gözü darbelere karşı korur ve hareketlerini kolaylaştırır. Göz küresinin duvarı üç ana katmandan oluşur:

Gözün içi de üç boşluğa ayrılır: kornea ile iris arasındaki ön kamara, iris ile lens arasındaki dar arka kamara ve lensin arkasından retinaya kadar uzanan, vitreus jeliyle dolu büyük boşluk.

Gözün ön kısmı

Kornea (saydam tabaka)

Kornea, gözün en önünde yer alan, saat camına benzeyen saydam kubbedir. Kalınlığı merkezde yaklaşık yarım milimetre kadardır. Damar içermez; oksijenini büyük ölçüde havadan, besinlerini ise gözyaşı ve hümör aközden alır. Saydamlığının sırrı da budur. Buna karşılık sinir uçları açısından vücudun en zengin dokularından biridir; bu yüzden gözünüze kaçan küçük bir kirpik bile çok rahatsız edicidir.

Kornea beş ana tabakadan oluşur. En dıştaki epitel kendini hızla yenileyebilir, bu nedenle yüzeysel çizikler genellikle birkaç günde iyileşir. En içteki endotel tabakası ise korneadaki sıvı dengesini sağlar ve yetişkinlerde yenilenmez. Korneanın eğiminin düzensiz olması astigmatizmaya, giderek incelip konik bir şekil alması ise keratokonusa yol açar.

Sklera (gözün beyazı)

Sklera, göz küresinin yaklaşık beşte dördünü saran sert, beyaz ve opak dış tabakadır. Kollajen liflerden oluşur ve gözün şeklini korur. Göz kasları skleraya tutunur. Arka tarafta görme sinirinin çıktığı yerde elek benzeri bir yapı oluşturur. Skleranın iltihabına sklerit denir; derin ve şiddetli ağrıyla seyreder ve mutlaka göz doktoru tarafından değerlendirilmelidir.

Konjonktiva

Konjonktiva, skleranın ön yüzünü ve göz kapaklarının iç yüzünü kaplayan ince, saydam bir zardır. Korneayı kaplamaz. İçindeki küçük bezler gözyaşının mukus tabakasını üretir ve damarları sayesinde enfeksiyonlara karşı savunmaya katılır. Gözün kızarması çoğu zaman bu zarın damarlarının genişlemesinden kaynaklanır. Konjonktivanın iltihabına konjonktivit denir.

İris ve pupilla (göz bebeği)

İris, gözümüze rengini veren halka şeklindeki kaslı dokudur. Ortasındaki yuvarlak açıklık pupilla, yani göz bebeğidir. İrisin içinde iki kas bulunur: göz bebeğini halka gibi daraltan sfinkter kası ve ışınsal biçimde uzanarak göz bebeğini genişleten dilatör kası. Parlak ışıkta göz bebeği küçülür, karanlıkta ve heyecan, korku gibi durumlarda büyür. İrisin rengini belirleyen melanin miktarıdır; ayrıntılar için göz rengi ve genetik rehberimize bakabilirsiniz.

Normalde iki göz bebeği eşit büyüklüktedir. Az sayıda insanda hafif bir fark doğal olabilir, ancak yeni başlayan belirgin bir eşitsizlik, özellikle baş ağrısı, göz kapağı düşüklüğü veya çift görmeyle birlikteyse acil değerlendirme gerektirir.

Silyer cisim

İrisin hemen arkasında yer alan silyer cisim iki önemli görev üstlenir. Birincisi, içindeki silyer kas lensin şeklini değiştirerek yakına odaklanmayı (akomodasyon) sağlar. İkincisi, yüzeyindeki uzantılar gözün ön kısmını dolduran berrak sıvıyı, yani hümör aközü üretir.

Hümör aköz ve drenaj açısı

Hümör aköz arka kamarada üretilir, göz bebeğinden geçerek ön kamaraya akar ve kornea ile irisin birleştiği açıdaki süzgeç benzeri dokudan (trabeküler ağ) gözü terk eder. Bu üretim ve boşaltım dengesi göz içi basıncını belirler. Boşaltım yavaşladığında basınç yükselebilir ve görme sinirine zarar verebilir; bu tablonun en önemli örneği glokomdur.

Lens (göz merceği)

Lens, irisin arkasında duran, iki yüzü dışbükey, saydam ve esnek bir mercektir. Zonül adı verilen ince liflerle silyer cisme asılıdır. Silyer kas kasıldığında lif gerginliği azalır ve lens bombeleşerek yakına odaklanır. Lensin damarı ve siniri yoktur; içindeki proteinlerin düzenli dizilimi saydamlığını sağlar.

Yaşla birlikte lens iki önemli değişim geçirir. Kırklı yaşlardan itibaren esnekliğini yitirir ve yakına odaklanmak zorlaşır; buna presbiyopi denir. İleri yaşlarda ise proteinleri bozularak bulanıklaşabilir; bu da kataraktın temel nedenidir.

Gözün arka kısmı

Vitreus (camsı cisim)

Vitreus, lensin arkasından retinaya kadar olan boşluğu dolduran, yaklaşık yüzde 99'u su olan saydam bir jeldir. Gözün iç hacminin yaklaşık üçte ikisini oluşturur ve göz küresinin şeklini korumaya yardım eder. Yaşla birlikte vitreus sıvılaşır ve içinde kümelenen lifler retinaya gölge düşürerek uçuşan cisimler olarak görülür. Vitreusun retinadan ayrılması sırasında ışık çakmaları da görülebilir. Bu belirtiler çoğu zaman zararsızdır, ancak aniden ortaya çıktıklarında retina yırtığı olasılığı açısından muayene gerekir.

Koroid

Koroid, sklera ile retina arasında yer alan, damar bakımından son derece zengin bir tabakadır. Retinanın dış katmanlarını, özellikle de fotoreseptör hücrelerini besler. Koyu pigmenti sayesinde göz içindeki ışık saçılmasını azaltır.

Retina (ağ tabaka)

Retina, gözün arka iç yüzünü döşeyen, yaklaşık yarım milimetre kalınlığında, katmanlı bir sinir dokusudur. Işığı algılayan çubuk ve koni hücrelerinin yanı sıra sinyalleri işleyen bipolar, yatay, amakrin ve gangliyon hücrelerini içerir. Retinanın en dış katmanında retina pigment epiteli bulunur; bu tabaka fotoreseptörleri besler, atıklarını temizler ve görsel pigmentlerin yenilenmesine yardım eder.

Retina yalnızca kenarlarından ve görme sinirinin çevresinden sıkıca tutunur; geri kalan bölgeler pigment epiteline adeta yapışık durur. Bu yüzden retina bazen alttaki tabakadan ayrılabilir. Retina dekolmanı acil tedavi gerektiren ciddi bir durumdur.

Makula ve fovea

Makula, retinanın merkezinde yer alan, yaklaşık 5-6 milimetre çapında, sarımsı pigment içeren bölgedir. Bu sarı renk lutein ve zeaxanthin adlı pigmentlerden gelir. Makulanın tam ortasındaki küçük çukur foveadır. Fovea neredeyse yalnızca koni hücrelerinden oluşur ve en keskin görmeyi sağlar. Okuma, yüz tanıma, araba kullanma ve renk ayırt etme gibi işlerde foveayı kullanırız. Makulayı etkileyen hastalıklar merkezi görmeyi bozar, ancak çevresel görme çoğunlukla korunur.

Görme siniri (optik sinir)

Retinadaki yaklaşık 1 milyon gangliyon hücresinin uzantıları gözün arkasında birleşerek görme sinirini oluşturur. Sinirin göz içindeki başlangıç noktası, muayene sırasında doktorun gördüğü yuvarlak, açık renkli optik disktir. Bu bölgede fotoreseptör olmadığı için kör nokta burada bulunur. Görme siniri merkezi sinir sisteminin bir parçasıdır ve hasar gördüğünde kendini yenileyemez. Bu nedenle glokom gibi siniri etkileyen hastalıklarda kaybedilen görme geri gelmez; amaç erken tanı ve ilerlemeyi durdurmaktır.

Gözün koruyucu yapıları

Göz kapakları

Göz kapakları, ince bir deri, kas, tarsal plak adı verilen sıkı bir bağ dokusu ve iç yüzde konjonktivadan oluşur. Göz kapağını kapatan halka şeklindeki kas yüz siniri tarafından, üst kapağı kaldıran kas ise üçüncü kafa çifti tarafından uyarılır. Kapak kenarlarında kirpikler ve gözyaşının yağ tabakasını salgılayan meibom bezleri bulunur.

Göz kapakları gözü darbelere, toza ve parlak ışığa karşı korur. Her göz kırpışında gözyaşını yüzeye yayar ve kirleri gözün iç köşesine doğru süpürür. Meibom bezlerinin tıkanması arpacık ve şalazyona, kapak kenarlarının iltihabı ise blefarite yol açabilir. Üst kapağın düşmesine pitozis denir.

Gözyaşı sistemi

Gözyaşı sistemi gözyaşının üretildiği ve boşaltıldığı iki bölümden oluşur. Ana gözyaşı bezi, göz çukurunun üst-dış köşesinde yer alır ve özellikle duygusal ya da refleks gözyaşını üretir. Konjonktiva ve kapaklardaki küçük bezler ise sürekli salınan bazal gözyaşına katkıda bulunur.

Gözyaşı filmi üç bileşenden oluşur: en dışta buharlaşmayı engelleyen yağ tabakası, ortada su tabakası ve en içte gözyaşının yüzeye tutunmasını sağlayan mukus tabakası. Bu katmanlardan birinin bozulması kuru göz şikayetlerine yol açar.

Gözyaşı, göz kapaklarının iç köşesindeki küçük deliklerden (punktum) girerek ince kanallarla gözyaşı kesesine, oradan da gözyaşı kanalıyla burnun içine akar. Ağladığımızda burnumuzun akmasının nedeni budur. Bebeklerde bu kanalın tam açılmaması sürekli sulanan göze neden olabilir ve çoğu zaman ilk yıl içinde kendiliğinden düzelir.

Gözü hareket ettiren altı kas

Her göz küresine, gözün dışından tutunan altı kas bağlıdır. Bu kaslar vücudun en hızlı ve en hassas çalışan kasları arasında yer alır ve iki gözün aynı noktaya bakabilmesi için birbirleriyle kusursuz bir uyum içinde çalışır.

Bu kasların birinde ya da onu uyaran sinirde sorun olduğunda gözler aynı yöne bakamaz ve çift görme ya da şaşılık ortaya çıkabilir. Çocuklukta gelişen şaşılık tembel göze yol açabileceğinden erken tedavi önemlidir.

Gözün yapılarını korumak için pratik öneriler

• Göz kapaklarınızın hijyenine dikkat edin, makyajınızı yatmadan önce mutlaka temizleyin.
• Kontakt lens kullanıyorsanız temizlik kurallarına uyun; korneanın enfeksiyonları ciddi sonuçlar doğurabilir.
• Gözlerinizi ovuşturmaktan kaçının; sık ovuşturma keratokonusla ilişkilendirilmiştir.
• İş ve sporda uygun koruyucu gözlük kullanın.
• UV korumalı güneş gözlüğü, hem göz kapağı derisini hem de kornea, lens ve retinayı korur.
• 40 yaşından sonra, belirti olmasa bile göz içi basıncı ve görme sinirinin değerlendirildiği düzenli muayeneler yaptırın.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Gözün her bölümü farklı hastalıklardan etkilenebilir, ancak bazı belirtiler hangi yapıdan kaynaklandığından bağımsız olarak acil değerlendirme gerektirir.

Daha hafif ama birkaç günden uzun süren kızarıklık, sulanma, kaşıntı veya bulanık görme gibi şikayetler için de planlı bir muayene yaptırmanız önerilir. Gözün anatomisini bilmek, doktorunuzla daha verimli bir iletişim kurmanıza ve tedavi seçeneklerinizi daha iyi anlamanıza yardımcı olacaktır.