Astigmatizma: Belirtileri, Ölçümü ve Düzeltme Yöntemleri

Gece sokak lambalarının ışınlar halinde uzadığını, harflerin gölgeli ya da çift kenarlı göründüğünü veya uzun süre okuduktan sonra gözlerinizin çabuk yorulduğunu fark ediyorsanız, bunun nedeni astigmatizma olabilir. Halk arasında astigmat olarak da bilinen bu durum, en sık görülen kırma kusurlarından biridir. Hafif derecede astigmatizma insanların çok büyük bir kısmında bulunur ve çoğu zaman hiçbir şikayete yol açmaz.

Astigmatizma bir hastalık değil, gözün optik yapısındaki bir özelliktir. Ancak belirgin olduğunda görme kalitesini ve konforu önemli ölçüde etkileyebilir; çocuklarda ise düzeltilmezse tembel göze neden olabilir. Bu rehberde astigmatizmanın türlerini, belirtilerini, gözlük reçetesinde nasıl ifade edildiğini, düzeltme seçeneklerini ve keratokonus ile olan önemli bağlantısını ele alıyoruz.

Astigmatizma nedir?

Normal bir korneayı futbol topunun yüzeyine benzetebiliriz: her yönde aynı eğime sahiptir ve ışığı tek bir odak noktasında toplar. Astigmatizmada ise kornea daha çok bir rugby topuna ya da kaşığın iç yüzüne benzer; bir yönde daha dik, ona dik açıdaki yönde ise daha düzdür. Böyle bir yüzey, farklı yönlerden gelen ışığı farklı güçlerle kırar. Sonuçta ışık retinada tek bir nokta yerine birden fazla odakta toplanır ve görüntü her mesafede bulanık ya da bozulmuş görünür.

Astigmatizma tek başına olabileceği gibi çoğu zaman miyopi veya hipermetropiyle birlikte bulunur. Diğer kırma kusurlarıyla birlikte genel bir bakış için kırma kusurları rehberimize göz atabilirsiniz.

Korneal ve lentiküler astigmatizma

Korneal astigmatizma

En sık görülen tiptir ve korneanın yüzey eğiminin farklı eksenlerde farklı olmasından kaynaklanır. Çoğunlukla doğuştandır ve ailesel yatkınlık gösterir. Yaşam boyunca genellikle yavaş ve hafif değişiklikler gösterir; gençlikte daha çok dikey eksende dik olan kornea (kurala uygun astigmatizma), ileri yaşlarda yatay eksende dikleşme eğilimi (kurala aykırı astigmatizma) gösterebilir.

Lentiküler astigmatizma

Göz merceğinin (lens) şeklindeki veya konumundaki düzensizlikten kaynaklanır. Daha az sıklıkla görülür. İleri yaşlarda katarakt gelişimiyle lens şekli değiştikçe lentiküler astigmatizma ortaya çıkabilir veya değişebilir. Korneal ve lentiküler astigmatizma bazen birbirini kısmen dengeleyebilir; gözün toplam astigmatizması bu ikisinin birleşimidir.

Düzenli ve düzensiz astigmatizma

Astigmatizmanın belirtileri

Hafif astigmatizması olan pek çok kişi hiçbir şikayet yaşamaz. Astigmatizma arttıkça şu belirtiler ortaya çıkabilir:

• Hem uzak hem yakın mesafede bulanık veya bozuk görme
• Harflerin gölgeli, çift kenarlı veya bulanık görünmesi; benzer harfleri (örneğin H, M ve N) karıştırma
• Gece ışıkların çevresinde ışınsal uzamalar, parlama ve kamaşma
• Net görmek için gözleri kısma
• Okuma veya ekran çalışmasından sonra göz yorgunluğu
• Baş ağrısı, özellikle uzun süreli görsel işlerden sonra
• Gece araç kullanırken zorlanma

Çocuklar bu belirtileri genellikle ifade edemez. Okumaktan kaçınma, başı eğerek bakma, gözleri kısma veya sık göz ovuşturma dikkat edilmesi gereken işaretlerdir. Çocukluk döneminde belirgin astigmatizmanın düzeltilmemesi, görme gelişimini bozarak tembel göze yol açabilir.

Astigmatizma nasıl ölçülür?

Astigmatizma, göz doktoru veya optometrist tarafından yapılan kapsamlı bir göz muayenesi sırasında ölçülür. Kullanılan başlıca yöntemler şunlardır:

1. Görme keskinliği testi: Harf tablosuyla genel görme düzeyi değerlendirilir.
2. Otorefraktometre ve retinoskopi: Gözün farklı eksenlerdeki kırma gücü objektif olarak ölçülür.
3. Subjektif refraksiyon: Foropter veya deneme çerçevesinde silindirik camlar ve özel çapraz silindir testleriyle astigmatizmanın miktarı ve yönü hassas şekilde belirlenir.
4. Keratometri: Korneanın ana eksenlerindeki eğimi ölçer.
5. Kornea topografisi ve tomografisi: Korneanın tüm yüzeyinin ayrıntılı haritasını çıkarır. Düzensiz astigmatizma ve keratokonus şüphesinde, kontakt lens uygulamasında ve refraktif cerrahi öncesinde özellikle önemlidir.

Reçetede silindir ve aks

Gözlük reçetenizde astigmatizma iki değerle gösterilir:

• Silindir (CYL): Astigmatizmanın miktarını diyoptri cinsinden gösterir. Reçeteyi yazan kişinin tercihine göre eksi veya artı işaretli olabilir. Sayı büyüdükçe astigmatizma da artar. Genel olarak 0,75 diyoptriye kadar olan değerler hafif kabul edilir ve her zaman düzeltme gerektirmeyebilir.
• Aks (AX): Silindirin hangi yönde uygulanacağını 1 ile 180 derece arasında bir açıyla belirtir. Aks bir şiddet değil, yalnızca yön bilgisidir; 180 derecelik bir aks, 90 derecelik bir akstan daha kötü anlamına gelmez.

Örneğin bir reçetede SPH -1,00 CYL -1,50 AX 180 yazıyorsa, bu gözde hafif miyopiyle birlikte 1,50 diyoptri astigmatizma bulunduğu ve silindirik düzeltmenin 180 derecelik eksende uygulanacağı anlamına gelir. Reçetenizi ayrıntılı okumayı öğrenmek için gözlük reçetesi nasıl okunur sayfamıza bakabilirsiniz.

Astigmatizma nasıl düzeltilir?

Gözlük

Silindirik ya da torik camlar, farklı eksenlerde farklı kırma gücüne sahiptir ve gözün astigmatizmasını dengeleyerek ışığın tek bir noktada odaklanmasını sağlar. Astigmatizması yüksek olan kişiler yeni gözlüklerine alışırken ilk günlerde zeminin eğik görünmesi, hafif baş dönmesi veya nesnelerin farklı boyutta algılanması gibi geçici şikayetler yaşayabilir. Bu uyum süreci genellikle birkaç gün ile iki hafta arasında sürer. Şikayetler devam ederse reçete ve gözlüğün merkezlenmesi kontrol edilmelidir.

Torik kontakt lensler

Torik yumuşak kontakt lensler, astigmatizmayı düzeltmek için özel olarak tasarlanmıştır. Göz kırpıldığında dönmemeleri için alt kısımları daha ağır yapılır veya farklı stabilizasyon tasarımları kullanılır. Böylece lensin silindir ekseni doğru yönde sabit kalır. Günlük, iki haftalık ve aylık seçenekleri vardır. Lens doğru oturmadığında veya göz kırpınca döndüğünde görme dalgalanabilir; bu nedenle uygulamanın uzman tarafından yapılması önemlidir.

Sert gaz geçirgen ve özel lensler

Sert gaz geçirgen lensler, kornea ile lens arasında gözyaşından oluşan bir tabaka oluşturarak korneanın düzensiz yüzeyini optik olarak düzgün bir yüzeye dönüştürür. Bu nedenle özellikle düzensiz astigmatizmada ve keratokonusta gözlükten çok daha iyi görme sağlayabilir. Daha ileri durumlarda skleral lensler veya hibrit lensler kullanılabilir. Kontakt lens seçenekleri hakkında daha fazla bilgi için kontakt lens rehberimize göz atabilirsiniz.

Refraktif cerrahi ve torik göz içi lensler

• Lazer cerrahisi (LASIK, PRK, SMILE): Korneayı yeniden şekillendirerek düzenli astigmatizmayı düzeltebilir. Kornea topografisi düzgün ve kalınlığı yeterli olmalıdır. Keratokonus veya keratokonus şüphesi olan gözlerde lazer cerrahisi korneayı daha da zayıflatabileceği için genellikle uygun değildir.
• Torik göz içi lensler: Katarakt ameliyatında veya refraktif lens değişiminde, doğal lensin yerine astigmatizmayı da düzelten torik yapay lens yerleştirilebilir. Ayrıca doğal lens korunarak yerleştirilen torik fakik lensler de vardır.
• Kornea gevşetici kesiler: Bazı durumlarda, özellikle katarakt ameliyatı sırasında, korneanın kenarına yapılan küçük kesilerle hafif astigmatizma azaltılabilir.

Astigmatizma ve keratokonus

Keratokonus, korneanın giderek inceldiği ve öne doğru koni şeklinde çıkıntı yaptığı ilerleyici bir hastalıktır. Genellikle ergenlik veya genç yetişkinlik döneminde başlar. Keratokonusun en erken belirtilerinden biri, artan ve giderek düzensizleşen astigmatizmadır.

Şu durumlarda keratokonus açısından değerlendirme yapılması önemlidir:

• Astigmatizma numarasının kısa aralıklarla, özellikle gençlikte, sık sık artması
• Aksın belirgin şekilde değişmesi
• Gözlükle tam net görmeye ulaşılamaması
• Tek gözde çoklu görüntü, ışık hassasiyeti ve kamaşma
• Ailede keratokonus öyküsü, alerjik göz hastalığı veya sık göz ovuşturma alışkanlığı

Keratokonus erken dönemde yakalandığında, kornea çapraz bağlama (cross-linking) adı verilen tedaviyle hastalığın ilerlemesi çoğu zaman durdurulabilir veya yavaşlatılabilir. Bu nedenle genç bir kişide hızla artan astigmatizma basit bir numara değişikliği olarak geçiştirilmemeli, kornea topografisi ile değerlendirilmelidir. Hastalığın ayrıntıları için keratokonus rehberimize bakabilirsiniz. Gözleri sık ve sert ovuşturmanın keratokonus ile ilişkilendirildiğini de unutmamak gerekir; kaşıntı varsa nedeni tedavi edilmelidir.

Astigmatizma ile günlük yaşam: Pratik öneriler

Astigmatizma doğru şekilde düzeltildiğinde çoğu insan günlük yaşamında hiçbir kısıtlama yaşamaz. Yine de bazı pratik önlemler konforunuzu artırabilir.

• Gece araç kullanımı: Işıkların etrafındaki uzamalar ve parlama gece sürüşünü zorlaştırabilir. Gözlüğünüzün güncel olduğundan, camlarınızın ve aracınızın ön camının temiz olduğundan emin olun. Yansıma önleyici kaplamalı camlar parlamaları azaltmaya yardımcı olabilir.
• Ekran çalışması: Ekran mesafenizi ve yazı boyutunu konforlu bir düzeye ayarlayın, düzenli molalar verin ve bilinçli olarak göz kırpın. Hafif astigmatizma bile uzun ekran çalışmasında yorgunluğu artırabilir; bu nedenle ekran başında kullanacağınız gözlüğün numarasının doğru olması önemlidir.
• Gözlük bakımı: Astigmat camlarda gözlüğün yüzünüzdeki konumu görme kalitesini etkiler. Çerçeve eğildiğinde veya gevşediğinde aks yönü kayabilir; bu durumda gözlükçünüzde ayar yaptırın.
• Lens kullanımı: Torik lens kullanıyorsanız lensin doğru yüzünün takıldığından emin olun ve görmede dalgalanma fark ederseniz uzmanınıza başvurun.
• Kontroller: Yetişkinlerde genellikle 1-2 yılda bir, çocuklarda ve keratokonus şüphesi olanlarda daha sık kontrol önerilir.

Uzun süre ekrana bakarak çalışıyorsanız, göz yorgunluğunu azaltmaya yönelik önerileri dijital göz yorgunluğu rehberimizde bulabilirsiniz.

Astigmatizma ile ilgili yaygın yanlış inanışlar

• Loş ışıkta okumak veya ekrana yakın bakmak astigmatizma yapar: Yanlış. Astigmatizma çoğunlukla korneanın doğuştan şekliyle ilgilidir. Bu alışkanlıklar göz yorgunluğu yapabilir ama astigmatizmaya neden olmaz.
• Gözlük takmazsam astigmatım kendiliğinden düzelir: Yanlış. Gözlük kullanmamak astigmatizmayı düzeltmez; yalnızca bulanık görme ve yorgunluğun devam etmesine yol açar.
• Astigmat varsa kontakt lens kullanılamaz: Yanlış. Torik yumuşak lensler ve sert lensler astigmatizmayı başarıyla düzeltebilir.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Aşağıdaki durumlarda bir göz muayenesi planlamanız önerilir:

• Her mesafede bulanık veya gölgeli görme, gece ışıkların etrafında belirgin uzamalar
• Okuma veya ekran çalışmasından sonra sık göz yorgunluğu ve baş ağrısı
• Çocuğunuzun başını eğerek bakması, gözlerini kısması veya okumaktan kaçınması
• Mevcut gözlüğünüzle artık net görememek ya da numaranızın kısa sürede sık değişmesi

Astigmatizma çok yaygın ve çoğunlukla kolayca düzeltilebilen bir durumdur. Doğru reçete, uygun gözlük veya lens seçimi ve gerektiğinde keratokonus açısından takip ile net ve konforlu bir görme sağlanabilir.