Retina Dekolmanı: Belirtiler, Türleri, Risk Faktörleri ve Tedavi

Gözün arka duvarını döşeyen ince sinir tabakası olan retina, bir fotoğraf makinesindeki film ya da sensör gibi çalışır: Göze giren ışığı yakalar, sinyale dönüştürür ve görme siniri aracılığıyla beyne iletir. Retina dekolmanı (retina ayrılması), bu tabakanın altındaki besleyici dokudan ayrılması demektir. Ayrılan retina, kendisini besleyen damar tabakasından uzaklaştığı için kısa sürede işlevini yitirmeye başlar. Bu nedenle retina dekolmanı, göz hekimlerinin en acil durumlar arasında saydığı tablolardandır.

İyi haber şu: Erken fark edilip zamanında ameliyat edilen hastaların büyük çoğunluğunda retina yeniden yerine yatırılabilir ve görmenin önemli bir kısmı korunabilir. Kötü haber ise belirtilerin çoğu zaman ağrısız olması ve kişinin “biraz bekleyeyim, geçer” diye düşünerek değerli zaman kaybetmesidir. Bu rehberde uyarı işaretlerini, dekolman türlerini, kimlerin risk altında olduğunu ve tedavi seçeneklerini sade bir dille anlatıyoruz.

Retina dekolmanı nedir ve neden bu kadar acildir?

Retina, gözün iç yüzünü kaplayan ve yaklaşık bir kâğıt yaprağı kalınlığında olan çok katmanlı bir dokudur. Işığa duyarlı hücreler (fotoreseptörler) besinlerini ve oksijenlerini büyük ölçüde altlarındaki retina pigment epiteli ve koroid denen damarlı tabakadan alır. Retina bu tabakadan ayrıldığında fotoreseptörler beslenemez ve zamanla geri dönüşü olmayan biçimde hasar görür.

Retinanın en değerli bölgesi, keskin merkezi görmeden ve okuma yeteneğinden sorumlu olan sarı noktadır (makula). Dekolman çoğunlukla çevreden başlar ve ilerleyerek makulaya doğru uzanır. Makula henüz ayrılmamışken yapılan ameliyatlarda merkezi görme genellikle iyi korunur. Makula ayrıldıktan sonra ise retina başarıyla yerine yatırılsa bile okuma netliği, renk algısı ya da düz çizgileri düz görme becerisi tam olarak geri gelmeyebilir. İşte “saatler önemlidir” denmesinin nedeni budur. Gözün yapısını daha ayrıntılı merak ediyorsanız göz anatomisi rehberimize göz atabilirsiniz.

Uyarı işaretleri: Bu belirtileri asla görmezden gelmeyin

Retina dekolmanından önce ya da dekolmanla birlikte ortaya çıkan belirtiler oldukça tipiktir. Bunları tanımak, görmenizi kurtarabilir.

Işık çakmaları (fotopsi)

Karanlık bir odada bile gözün kenarında şimşek çakması, flaş patlaması ya da kıvılcım gibi kısa ışık parlamaları görülmesidir. Gözün içini dolduran jöle kıvamındaki madde (vitreus) retinayı çektiğinde retina bu mekanik uyarıyı ışık gibi algılar. Çakmalar özellikle göz hareket ettirildiğinde belirginleşebilir.

Uçuşan cisimlerde ani artış

Pek çok insan zaman zaman görme alanında süzülen küçük noktalar, iplikçikler ya da örümcek ağına benzeyen gölgeler görür. Bunlar çoğunlukla zararsızdır. Ancak bir anda çok sayıda yeni noktanın belirmesi, “bir avuç biber serpilmiş gibi” ya da “is yağmuru gibi” bir görüntü oluşması, retinada yırtık ve beraberinde küçük bir kanama olduğunu düşündürebilir. Bu konuyu ayrıntılı olarak uçuşan cisimler ve ışık çakmaları rehberimizde ele alıyoruz.

Perde, gölge veya duvar

Görme alanının üstten, alttan ya da yandan bir perde iner gibi kararması, gri ya da siyah bir gölgenin yavaş yavaş ilerlemesi, retinanın artık ayrılmaya başladığını gösteren en ciddi işarettir. Gölge genellikle dekolmanın olduğu tarafın tersinden görülür: Örneğin retinanın üst kısmı ayrıldıysa kişi görme alanının alt kısmında karartı fark eder.

Bulanık veya çarpık görme

Dekolman makulaya ulaştığında merkezi görme bulanıklaşır, düz çizgiler eğri görünebilir, yüzler ve yazılar seçilemez hâle gelir.

Retina dekolmanının türleri

Retina dekolmanı, oluşma mekanizmasına göre üç ana gruba ayrılır. Türün belirlenmesi, tedavi yöntemini seçmek açısından önemlidir.

Regmatojen retina dekolmanı

En sık görülen türdür. Yaşla birlikte vitreus sıvılaşır ve büzülür; bir noktada retinanın yüzeyinden ayrılır (arka vitreus ayrılması). Bu çoğu insanda sorunsuz geçer, ancak vitreusun retinaya sıkıca yapışık olduğu bir noktada çekinti yırtık oluşturabilir. Göz içindeki sıvı bu yırtıktan retinanın arkasına sızar ve retinayı bir duvar kâğıdının kabarması gibi ayırır.

Traksiyonel retina dekolmanı

Özellikle uzun süre kontrolsüz seyreden diyabette retinada anormal yeni damarlar ve onlara eşlik eden fibröz zarlar gelişir. Bu zarlar zamanla büzülerek retinayı çeker. İlerleyişi genellikle daha yavaştır ve belirtiler sinsi olabilir. Diyabetli kişilerin düzenli göz muayenesinin neden bu kadar önemli olduğunu diyabetik retinopati rehberimizde anlatıyoruz.

Eksüdatif retina dekolmanı

Burada yırtık ya da çekinti yoktur; retinanın altındaki damarlardan sızan sıvı birikir. Neden olan hastalık (örneğin göz içi iltihabı veya bir tümör) tedavi edildiğinde sıvı çoğu zaman kendiliğinden çekilir.

Kimler risk altında?

Retina dekolmanı her yaşta görülebilir, ancak en sık orta yaş ve sonrasında, vitreusun doğal olarak değiştiği dönemde ortaya çıkar. Aşağıdaki durumlar riski artırır:

• Yüksek miyopi: Uzun göz küresinde retina daha incedir ve çevresinde zayıf alanlar (örneğin kafes dejenerasyonu) daha sık görülür. Yüksek numaralı miyopların yılda bir kez göz dibi muayenesi yaptırması önerilir. Ayrıntılar için miyopi rehberimize bakabilirsiniz.
• Daha önce geçirilmiş göz ameliyatı: Katarakt ameliyatı modern tekniklerle çok güvenli olsa da sonraki yıllarda dekolman riskini bir miktar artırır.
• Göz travması: Top çarpması, yumruk, kafa travması gibi künt darbeler veya delici yaralanmalar.
• Diğer gözde dekolman öyküsü: Bir gözünde dekolman geçirmiş kişinin diğer gözünde risk belirgin biçimde yüksektir.
• Ailede retina dekolmanı: Bazı ailelerde retina zayıflıkları kalıtsal olabilir.
• Retinada zayıf alanlar: Rutin muayenede saptanan kafes dejenerasyonu veya atrofik delikler.
• Bazı genetik bağ dokusu hastalıkları: Stickler sendromu ve Marfan sendromu gibi.
• İleri diyabetik retinopati ve prematüre doğum öyküsü: Traksiyonel dekolman açısından önemlidir.

Muayene ve tanı

Göz hekimi önce görme keskinliğinizi ve göz içi basıncınızı ölçer, ardından gözünüze damla damlatarak göz bebeğini büyütür. Büyütülmüş göz bebeğinden özel mercekler ve oftalmoskop yardımıyla retinanın en uç kenarlarına kadar bakılır. Gerekirse göz kapağının üzerinden hafif bastırarak (skleral depresyon) en çevredeki retina incelenir. Kanama ya da katarakt nedeniyle göz dibi görülemiyorsa göz ultrasonu kullanılır. Makulanın durumu optik koherens tomografi (OCT) ile değerlendirilebilir. Bu testlerin nasıl yapıldığını göz muayenesi rehberimizde bulabilirsiniz.

Muayene sonrası göz bebeği birkaç saat geniş kalacağı için bulanık görme ve ışığa hassasiyet olur; o gün araç kullanmamanız önerilir.

Tedavi seçenekleri

Tedavi, yalnızca yırtık mı yoksa gerçek bir dekolman mı olduğuna, dekolmanın büyüklüğüne, yerine, makulanın etkilenip etkilenmediğine, gözün mercek durumuna ve hastanın genel durumuna göre belirlenir.

Yırtık var ama dekolman yoksa: lazer veya dondurma

Retinada yırtık saptanmış ancak henüz sıvı birikmemişse, yırtığın çevresine lazer uygulanarak (lazer retinopeksi) ya da dışarıdan dondurma (kriyoterapi) yapılarak retina altındaki dokuya yapıştırılır. Oluşan skar, yırtığın etrafında bir “kaynak dikişi” görevi görür. Bu işlemler genellikle muayenehane ya da poliklinik ortamında, lokal damla anestezisiyle yapılır.

Pnömatik retinopeksi

Uygun seçilmiş, özellikle üst bölgede tek ya da birbirine yakın yırtıklara bağlı dekolmanlarda göz içine küçük bir gaz kabarcığı enjekte edilir. Kabarcık yükselerek yırtığı içeriden kapatır, retina altındaki sıvı emilir; ardından yırtık lazer ya da dondurmayla sabitlenir. Hastanın birkaç gün boyunca belirli bir baş pozisyonunu koruması gerekir.

Skleral çökertme (skleral bükme)

Gözün beyaz dış duvarına (sklera) silikon bir bant veya parça dikilir. Bu parça gözün duvarını içeri doğru iterek yırtığa doğru yaklaştırır ve vitreusun çekintisini azaltır. Özellikle genç, miyop ve kendi doğal merceği olan hastalarda sık tercih edilir. Bant genellikle kalıcı olarak yerinde bırakılır ve gözlük numarasında miyopi yönünde değişime yol açabilir.

Vitrektomi

Ameliyathanede, göz duvarından açılan çok küçük girişlerle vitreus jölesi alınır, retinayı çeken zarlar temizlenir, retina altındaki sıvı boşaltılır ve yırtıklar lazerle kapatılır. Sonrasında göz, retinayı içeriden destekleyecek bir gaz ya da silikon yağı ile doldurulur. Traksiyonel dekolmanlarda ve karmaşık olgularda temel yöntem budur.

Ameliyat sonrası süreç

İyileşme döneminde birkaç kurala uymak, başarı şansını artırır:

• Baş pozisyonu: Gaz kullanıldıysa hekiminiz belirli bir süre yüzüstü veya yana yatmanızı isteyebilir. Bu, kabarcığın yırtığa baskı yapması içindir ve özenle uygulanmalıdır.
• Uçak yolculuğu ve yüksek rakım: Gözde gaz varken uçağa binmek ya da dağlık yüksek bölgelere çıkmak, gazın genleşerek göz basıncını tehlikeli düzeyde yükseltmesine yol açabilir. Gaz tamamen emilene kadar bundan kaçınılmalıdır.
• Anestezi uyarısı: Gözde gaz varken başka bir ameliyat için genel anestezi gerekirse, bazı anestezi gazları sorun yaratabileceğinden anestezi ekibine mutlaka bilgi verin.
• Damlalar: Antibiyotik ve iltihap giderici damlaları hekiminizin önerdiği şekilde kullanın. Doğru damla kullanımı için göz damlaları rehberimiz yol gösterebilir.
• Fiziksel aktivite: Ağır kaldırma, eğilerek zorlanma ve temas sporlarına dönüş zamanını hekiminize danışın.

Görmenin toparlanması haftalar hatta aylar sürebilir. Gaz kabarcığı emildikçe görme alanında hareket eden bir sıvı çizgisi görülmesi normaldir. Silikon yağı kullanıldıysa genellikle birkaç ay sonra ikinci bir ameliyatla alınır.

Başarı oranları ve olası sorunlar

Büyük merkezlerin verilerine göre regmatojen dekolmanların büyük çoğunluğu tek ameliyatla yerine yatırılabilmektedir; bir kısmında ikinci bir girişim gerekebilir. Anatomik başarı her zaman tam görsel iyileşme anlamına gelmez. Ameliyat öncesi makulanın durumu, dekolmanın süresi ve hastanın yaşı sonucu etkileyen başlıca faktörlerdir.

Olası sorunlar arasında yeniden dekolman, retina yüzeyinde skar zarı oluşması (proliferatif vitreoretinopati), göz içi basıncının yükselmesi, katarakt gelişimi ve nadiren enfeksiyon sayılabilir. Bu nedenle ameliyat sonrası kontrolleri aksatmamak çok önemlidir.

Önleme mümkün mü?

Retina dekolmanını tamamen önlemenin bir yolu yoktur, ancak riski azaltmak ve erken yakalamak mümkündür:

1. Yüksek miyopiniz, ailede dekolman öyküsü veya geçirilmiş göz ameliyatınız varsa düzenli göz dibi muayenesi yaptırın.
2. Ani ışık çakmaları ya da uçuşan cisimlerde artış fark ederseniz beklemeden muayene olun; zamanında lazerlenen bir yırtık çoğu zaman dekolmana dönüşmez.
3. Raket sporları, dövüş sporları ve risk taşıyan işlerde koruyucu gözlük kullanın. Bu konuda iş ve sporda göz güvenliği rehberimiz faydalı olacaktır.
4. Diyabetiniz varsa kan şekeri, tansiyon ve kolesterol kontrolüne özen gösterin.
5. Bir gözünüzde dekolman geçirdiyseniz diğer gözünüzü de düzenli kontrol ettirin.

Evde basit bir kontrol alışkanlığı da işe yarar: Her gözü ayrı ayrı kapatarak bir kapı çerçevesine ya da pencere pervazına bakın ve görme alanınızda yeni bir karartı olup olmadığını fark etmeye çalışın. Bu, muayenenin yerini tutmaz ama değişiklikleri erken fark etmenize yardımcı olabilir.

Ne zaman doktora gitmelisiniz?

Aşağıdaki durumlarda aynı gün, gecikmeden göz hekimine ya da acil servise başvurun:

• Daha önce olmayan ışık çakmaları, özellikle görme alanının kenarında tekrarlayan şimşekler
• Uçuşan cisimlerin aniden ve çok sayıda artması, is ya da duman bulutu gibi görüntü
• Görme alanının herhangi bir bölümünde perde, gölge veya karartı
• Ani bulanık görme ya da düz çizgilerin eğri görünmesi
• Göze darbe aldıktan sonra yukarıdaki belirtilerden herhangi biri

Bu belirtilerin hepsi retina dekolmanı anlamına gelmez; çoğu zaman zararsız bir arka vitreus ayrılması saptanır. Ancak aradaki farkı ancak büyütülmüş göz bebeğiyle yapılan bir göz dibi muayenesi gösterebilir. Diğer acil göz durumları için göz acilleri ve ilk yardım rehberimizi de okuyabilirsiniz.