Katarakt: Belirtileri, Türleri, Ameliyatı ve İyileşme Süreci

Fotoğraf makinesinin objektifi zamanla buğulanırsa, ne kadar iyi bir makine olursa olsun çekilen kareler soluk ve bulanık çıkar. Gözümüzde de benzer bir süreç yaşanabilir: Gözbebeğinin hemen arkasında yer alan ve ışığı ağ tabakaya (retina) odaklayan doğal mercek, yıllar içinde saydamlığını yitirebilir. Bu duruma katarakt denir. Halk arasında "perde inmesi" olarak da bilinen katarakt, aslında gözün önüne inen bir perde değil, merceğin kendisinin bulanıklaşmasıdır.

Dünya Sağlık Örgütü (WHO) verilerine göre katarakt, dünya genelinde körlüğün en sık nedenidir. İyi haber şu ki katarakta bağlı görme kaybı, büyük oranda geri döndürülebilir: Modern katarakt ameliyatı, tıpta en sık yapılan ve başarı oranı en yüksek cerrahi işlemlerden biridir. Bu rehberde kataraktın türlerini, belirtilerini, risk faktörlerini, tanı yöntemlerini, ameliyat seçeneklerini ve iyileşme sürecini ayrıntılı biçimde ele alıyoruz.

Katarakt nedir ve nasıl oluşur?

Gözün doğal merceği büyük ölçüde su ve özel olarak dizilmiş proteinlerden oluşur. Bu düzenli yapı sayesinde mercek berrak kalır ve ışık engelsiz geçer. Yaşla birlikte, ayrıca güneşin morötesi (UV) ışınları, sigara, diyabet gibi etkenlerle bu proteinler bozulur, birbirine kümelenir ve merceğin bazı bölgeleri bulanıklaşır. Mercek aynı zamanda sararır ve sertleşir.

Katarakt genellikle yavaş ilerler. Başlangıçta fark edilmeyebilir; yıllar içinde görme kalitesi azar azar düşer. Bu yüzden pek çok kişi değişikliği "gözlüğüm eskidi" ya da "yaşlanıyorum" diye yorumlar. Gözün nasıl çalıştığını daha iyi anlamak isterseniz gözün anatomisi rehberimize göz atabilirsiniz.

Katarakt türleri

Kataraktlar, merceğin hangi bölümünün etkilendiğine ve ortaya çıkış nedenine göre sınıflandırılır. Bu ayrım, belirtilerin neden kişiden kişiye farklılık gösterdiğini açıklar.

Merceğin etkilenen bölgesine göre

• Nükleer katarakt: Merceğin merkezinde (çekirdek) gelişir. Yaşa bağlı kataraktın en yaygın türüdür. Mercek giderek sararır ve kahverengileşir. Başlangıçta yakın görme geçici olarak iyileşebilir (halk arasında "ikinci görme" denir); ancak bu durum kalıcı değildir ve uzak görme bozulmaya devam eder.
• Kortikal katarakt: Merceğin dış kabuğunda (korteks) başlayıp merkeze doğru uzanan, tekerlek parmaklarına benzeyen bulanıklıklar şeklindedir. Özellikle kamaşma ve ışık dağılmasına yol açar.
• Arka subkapsüler katarakt: Merceğin arka kapsülünün hemen önünde gelişir. Daha hızlı ilerleyebilir; okuma güçlüğü ve parlak ışıkta belirgin kamaşma yapar. Diyabet hastalarında ve uzun süre kortizon (steroid) kullananlarda daha sık görülür.

Nedenine göre

• Yaşa bağlı (senil) katarakt: En sık görülen türdür; genellikle 60 yaşından sonra belirginleşir.
• Doğuştan (konjenital) katarakt: Doğumda veya ilk yıllarda görülür. Gebelikteki enfeksiyonlar, kalıtsal ve metabolik hastalıklar neden olabilir. Bebeklerde görme gelişimini tehdit ettiği için erken müdahale gerekebilir; ayrıntılar için çocuklarda göz sağlığı rehberine bakabilirsiniz.
• Travmatik katarakt: Göze alınan darbe veya delici yaralanma sonrası, bazen yıllar sonra gelişir.
• İkincil katarakt: Diyabet, uzun süreli steroid kullanımı, geçirilmiş göz ameliyatları veya göz içi iltihabı (üveit) gibi durumlara bağlı ortaya çıkar.
• Radyasyon katarakti: Yoğun UV, kızılötesi veya iyonlaştırıcı radyasyona maruz kalma sonucu oluşabilir.

Katarakt belirtileri

Katarakt ağrı, kızarıklık ya da kaşıntı yapmaz. Belirtiler sinsice başlar ve genellikle yavaş ilerler. En sık karşılaşılan şikâyetler şunlardır:

• Bulanık, puslu veya sisli görme; sanki kirli bir camın arkasından bakıyormuş hissi
• Güneş ışığı, far ve lamba gibi parlak ışıklarda kamaşma
• Işık kaynaklarının çevresinde haleler görme
• Gece görüşünde zorlanma, özellikle gece araç kullanırken güçlük
• Renklerin solgun, sarımsı veya kahverengimsi görünmesi
• Gözlük veya lens numarasının sık sık değişmesi
• Tek gözde çift görme (katarakt olan gözde birden fazla görüntü)
• Okumak için daha fazla ışığa ihtiyaç duyma
• Kontrast duyarlılığında azalma; örneğin gri basamakları ayırt etmekte zorlanma

Bu belirtilerin bir kısmı başka göz hastalıklarında da görülebilir. Gece görüşünde yaşanan sorunlar için gece sürüşü ve görme yazımız yol gösterici olabilir; ancak kesin tanıyı yalnızca göz muayenesi koyar.

Risk faktörleri

Kataraktın en güçlü risk faktörü yaştır; yaş ilerledikçe hemen herkesin merceğinde bir miktar bulanıklaşma gelişir. Bununla birlikte bazı etkenler kataraktın daha erken ortaya çıkmasına veya daha hızlı ilerlemesine katkıda bulunur:

• Diyabet: Yüksek kan şekeri merceğin yapısını bozar; diyabetlilerde katarakt daha erken gelişebilir.
• Sigara: Mercekteki oksidatif hasarı artırır. Sigara ile göz hastalıkları arasındaki ilişkiyi sigara ve göz hastalıkları yazımızda ayrıntılı ele aldık.
• Güneşin UV ışınları: Uzun yıllar korunmasız güneşe maruz kalmak, özellikle kortikal katarakt riskini artırır.
• Uzun süreli kortizon kullanımı: Tablet, inhaler veya göz damlası şeklindeki steroidler arka subkapsüler katarakt riskini yükseltebilir. İlacınızı kendi başınıza bırakmayın; doktorunuzla konuşun.
• Aşırı alkol tüketimi
• Göz yaralanmaları, geçirilmiş göz ameliyatları ve üveit
• Yüksek miyopi
• Ailede erken katarakt öyküsü

Bu faktörlerin bir kısmını değiştirmek elinizde. Kaliteli UV korumalı güneş gözlüğü takmak, sigarayı bırakmak ve kan şekerini kontrol altında tutmak, kataraktı tamamen önlemese de gelişimini geciktirmeye yardımcı olabilir. Güneş gözlüğü seçerken dikkat edilecekleri güneş gözlükleri rehberimizde bulabilirsiniz.

Katarakt nasıl teşhis edilir?

Katarakt tanısı kapsamlı bir göz muayenesiyle konur. Muayene ağrısızdır ve genellikle şu adımları içerir:

1. Görme keskinliği ölçümü: Eşeli (harf tablosu) ile her iki gözün uzak ve yakın görmesi değerlendirilir.
2. Biyomikroskop (yarık lamba) muayenesi: Özel bir mikroskopla merceğin hangi bölümünün ne kadar bulanık olduğu incelenir.
3. Göz bebeğinin büyütülmesi (dilatasyon): Damla ile göz bebeği genişletilerek mercek ve retina ayrıntılı değerlendirilir. Damla sonrası birkaç saat bulanık görme ve ışığa hassasiyet olabileceğinden araç kullanmamanız önerilir.
4. Göz içi basıncı ölçümü: Eşlik edebilecek glokom gibi hastalıkları dışlamak için yapılır.
5. Ek testler: Ameliyat planlanıyorsa göz içi lensin gücünü hesaplamak için biyometri (göz uzunluğu ölçümü) ve kornea topografisi gibi ölçümler yapılır.

Muayenenin genel işleyişini merak ediyorsanız göz muayenesi rehberimiz her adımı açıklıyor.

Katarakt tedavisi: Ameliyat ne zaman gerekir?

Erken evrede katarakt, gözlük numarasının güncellenmesi, daha güçlü okuma ışığı, kamaşmayı azaltan gözlük camları gibi önlemlerle bir süre idare edilebilir. Ancak hiçbir damla, ilaç, vitamin veya egzersiz bulanıklaşmış merceği yeniden berraklaştıramaz. Katarakt günlük yaşamı belirgin şekilde etkilemeye başladığında tek etkili tedavi ameliyattır.

Geçmişte kataraktın "olgunlaşmasının" beklenmesi önerilirdi. Günümüzde bu yaklaşım değişti: Ameliyat zamanı, kataraktın ne kadar ilerlediğinden çok, sizin görme ihtiyaçlarınıza göre belirlenir. Okumak, araç kullanmak, çalışmak veya güvenle yürümek zorlaşıyorsa ameliyatı konuşmanın zamanı gelmiş olabilir. Aşırı olgunlaşmış (hipermatür) kataraktlar ise ameliyatı teknik olarak zorlaştırabilir ve göz içi basıncını yükseltebilir; bu yüzden gereksiz yere uzun beklemek de doğru değildir.

Fakoemülsifikasyon: Modern katarakt ameliyatı

Günümüzde katarakt ameliyatlarının büyük çoğunluğu fakoemülsifikasyon (kısaca "fako") yöntemiyle yapılır. İşlem genellikle şu şekilde ilerler:

1. Göz, damla veya enjeksiyonla uyuşturulur; genel anestezi çoğu hastada gerekmez.
2. Korneanın kenarından 2-3 milimetrelik küçük kesiler açılır.
3. Merceği saran ince zarın (kapsül) ön yüzünde dairesel bir pencere oluşturulur.
4. Ultrason enerjisi yayan ince bir uçla bulanık mercek küçük parçalara ayrılır ve emilerek alınır.
5. Kapsül torbası korunur ve katlanabilir yapay göz içi lensi (GİL) bu torbanın içine yerleştirilir.
6. Kesiler genellikle kendi kendine kapanır; çoğu zaman dikiş gerekmez.

İşlem çoğunlukla 15-30 dakika sürer ve hasta aynı gün evine dönebilir. İki gözde de katarakt varsa ameliyatlar genellikle farklı günlerde yapılır.

Femtosaniye lazer destekli ameliyat

Bazı merkezlerde kesilerin açılması, kapsül penceresinin oluşturulması ve merceğin bölünmesi gibi adımlar femtosaniye lazerle yapılabilir. Bu yöntem bazı özel durumlarda avantaj sağlayabilir; ancak yapılan çalışmalar, rutin olgularda klasik fakoemülsifikasyona göre görme sonuçları açısından belirgin bir üstünlük göstermemiştir. Lazer burada bulanık merceği "eritmez"; yalnızca cerrahi adımların bir kısmına yardımcı olur, mercek yine ultrasonla alınır.

Göz içi lens (GİL) türleri

Ameliyatta takılacak lensin seçimi, ameliyattan sonraki görme kalitenizi ve gözlük ihtiyacınızı doğrudan etkiler. Seçim; yaşam tarzınız, mesleğiniz, beklentileriniz ve gözünüzün yapısına göre doktorunuzla birlikte yapılır.

Bazı hastalarda "monovizyon" denen bir strateji de kullanılabilir: Bir göz uzağa, diğeri yakına ayarlanır. Bu yaklaşım herkese uymaz; önceden kontakt lensle denenmesi yararlı olabilir. Astigmatizma hakkında daha fazla bilgi için astigmatizma rehberimize bakabilirsiniz.

Ameliyat sonrası iyileşme süreci

Çoğu hasta ameliyattan birkaç gün sonra görmesinde belirgin bir iyileşme fark eder; tam iyileşme ise genellikle birkaç hafta sürer. Bu dönemde doktorunuzun talimatlarına uymak, enfeksiyon ve iltihap riskini azaltır.

İlk günler ve haftalar

• Doktorunuzun reçete ettiği antibiyotik ve iltihap giderici damlaları önerilen süre boyunca düzenli kullanın. Damla kullanım tekniği için göz damlaları rehberine bakabilirsiniz.
• Gözünüzü ovuşturmayın ve bastırmayın; özellikle geceleri verilen koruyucu kalkanı takın.
• İlk günlerde gözünüze doğrudan su, sabun ve şampuan kaçmamasına dikkat edin.
• Havuz, deniz, sauna ve tozlu ortamlardan doktorunuz izin verene kadar uzak durun.
• Göz makyajını birkaç hafta erteleyin.
• Ağır kaldırma ve öne eğilme gibi aktiviteler için doktorunuzun önerisine uyun.
• Yürüyüş, okuma ve televizyon izleme gibi gündelik işler genellikle kısa sürede yapılabilir.
• Araç kullanmaya ne zaman başlayabileceğinizi kontrol muayenesinde sorun.

Hafif batma, sulanma, ışığa hassasiyet ve bulanıklık ilk günlerde normaldir. Yeni gözlük numaranız genellikle göz tam iyileştikten sonra, birkaç hafta içinde belirlenir. Ameliyat günü ve sonrasında sizi nelerin beklediğini adım adım öğrenmek için katarakt ameliyatında neler beklenmeli yazımızı okuyabilirsiniz.

Arka kapsül kesifleşmesi ("ikincil katarakt")

Ameliyattan aylar veya yıllar sonra, lensin yerleştirildiği kapsül torbasının arka yüzü bulanıklaşabilir. Buna arka kapsül opasifikasyonu denir ve görme yeniden puslu hale gelebilir. Katarakt geri gelmiş değildir. Bu durum, ayaktan uygulanan kısa ve ağrısız bir YAG lazer işlemiyle kolayca tedavi edilir: Lazer, bulanık zarın ortasında küçük bir açıklık oluşturur.

Olası komplikasyonlar

Katarakt ameliyatı çok güvenli olsa da her cerrahi işlem gibi bazı riskler taşır. Göz içi enfeksiyonu (endoftalmi), retina dekolmanı, göz içi basıncında yükselme, maküla ödemi ve lensin yer değiştirmesi bunlar arasındadır. Ciddi komplikasyonlar nadirdir; erken fark edildiğinde çoğu tedavi edilebilir. Bu yüzden aşağıdaki uyarı işaretlerini bilmek çok önemlidir.

Katarakt hakkında yanlış bilinenler

Katarakt çok yaygın olduğu için hakkında pek çok efsane dolaşıyor. En sık duyduklarımız ve gerçekleri:

• "Katarakt lazerle eritilerek alınır." Hayır. Katarakt ameliyatı cerrahi bir işlemdir; mercek ultrason ile parçalanıp alınır. Femtosaniye lazer bazı adımlarda yardımcı olabilir ama tek başına kataraktı yok etmez. Ameliyattan sonra yapılan YAG lazer ise kataraktı değil, kapsül bulanıklığını tedavi eder.
• "Katarakt gözün üzerine inen bir zardır." Hayır. Bulanıklaşan, gözün içindeki doğal mercektir.
• "Kataraktın olgunlaşmasını beklemek gerekir." Artık geçerli değil. Görme günlük yaşamınızı etkiliyorsa ameliyat düşünülebilir.
• "Damla veya bitkisel karışımlar kataraktı eritir." Bilimsel olarak kanıtlanmış böyle bir tedavi yoktur.
• "Göz egzersizleri kataraktı geçirir." Hayır. Göz egzersizleri gözü rahatlatabilir, ancak merceğin saydamlığını geri getiremez. Egzersizlerin gerçekte neye yaradığını göz egzersizleri hakkında bilim ne diyor yazımızda dürüstçe anlattık.
• "Katarakt ameliyattan sonra tekrar eder." Doğal mercek alındığı için katarakt geri gelmez. Görülebilen bulanıklık arka kapsül kesifleşmesidir ve lazerle kolayca giderilir.
• "Ekranlara bakmak veya çok okumak katarakt yapar." Bunu destekleyen bir kanıt yoktur.

Kataraktı önlemek veya geciktirmek mümkün mü?

Yaşa bağlı kataraktı tamamen önlemenin kanıtlanmış bir yolu yoktur. Yine de şu alışkanlıklar risk faktörlerini azaltabilir:

• Açık havada UV400 korumalı güneş gözlüğü ve geniş kenarlı şapka kullanmak
• Sigarayı bırakmak ve alkolü sınırlamak
• Diyabetiniz varsa kan şekerinizi düzenli kontrol ettirmek
• Sebze ve meyveden zengin, dengeli beslenmek; ayrıntılar için göz sağlığı için beslenme rehberine bakabilirsiniz
• Kortizon içeren ilaçları yalnızca doktor kontrolünde kullanmak
• Düzenli göz muayenesi yaptırmak; özellikle 40 yaşından sonra muayene aralıklarını doktorunuzla planlamak

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Görmenizde yavaş yavaş artan bulanıklık, kamaşma, gece görüşünde zorlanma veya renklerde soluklaşma fark ediyorsanız, acil olmasa da bir göz hekimine muayene olun. Erken tanı, hem kataraktı hem de benzer belirtiler veren diğer hastalıkları zamanında yakalamanızı sağlar.

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve göz doktorunuzun muayenesinin yerini tutmaz. Size en uygun tedavi ve lens seçimi, muayene bulgularınız ve kişisel ihtiyaçlarınız değerlendirilerek belirlenir.