Kırma Kusurları: Miyopi, Hipermetropi, Astigmatizma ve Presbiyopi

Uzaktaki tabelaları okuyamamak, yakındaki yazıları bulanık görmek ya da akşamları gözlerin çabuk yorulması çoğu zaman bir göz hastalığından değil, gözün ışığı doğru odaklayamamasından kaynaklanır. Bu duruma kırma kusuru (refraksiyon kusuru) denir. Dünya Sağlık Örgütü'ne (WHO) göre düzeltilmemiş kırma kusurları, dünya genelinde görme bozukluğunun en sık nedenleri arasındadır. İyi haber şudur: kırma kusurlarının büyük çoğunluğu basit bir gözlükle güvenle düzeltilebilir.

Bu rehberde başlıca kırma kusurlarını, yani miyopi, hipermetropi, astigmatizma, presbiyopi ve iki göz arasındaki numara farkı olan anizometropiyi tanıtıyoruz. Bu kusurların nasıl teşhis edildiğini, gözlük reçetesindeki sayıların ne anlama geldiğini ve gözlük, kontakt lens ve cerrahi seçeneklerinin artılarını ve eksilerini anlatıyoruz.

Kırma kusuru nedir?

Net görebilmemiz için gözün önündeki saydam kubbe olan kornea ve gözün içindeki mercek (lens), gelen ışık ışınlarını kırarak retinanın merkezinde tek bir noktada toplamalıdır. Normal kırma durumuna emetropi denir. Böyle bir gözde uzaktan gelen ışık, göz dinlenirken tam retina üzerinde odaklanır; yakın için ise lens şeklini değiştirerek odağı ayarlar.

Eğer göz küresi olması gerekenden uzun ya da kısaysa, kornea fazla dik ya da düzse veya yüzeyi her yönde eşit eğimli değilse ışık retinanın önünde, arkasında ya da birden fazla noktada odaklanır. Sonuç bulanık görmedir. Bu kusurların gözün nasıl çalıştığıyla ilişkisini daha iyi anlamak için görme nasıl gerçekleşir rehberimize bakabilirsiniz.

Başlıca kırma kusurları

Miyopi (uzağı görememe)

Miyopide göz küresi genellikle olması gerekenden uzundur ya da kornea fazla diktir. Uzaktan gelen ışık retinanın önünde odaklanır ve uzak nesneler bulanık görünür; yakın ise çoğunlukla nettir. Okul çağında başlayıp ergenlik boyunca ilerleme eğilimi gösterir. Dünya genelinde, özellikle Doğu Asya'da hızla artmaktadır ve yakın çalışma ile açık havada az zaman geçirmek risk faktörleri arasında yer alır. Yüksek miyopi ileride retina dekolmanı, glokom ve miyopik makula hastalığı riskini artırır. Ayrıntılar için miyopi rehberimize bakabilirsiniz.

Hipermetropi (yakını görmede zorlanma)

Hipermetropide göz küresi kısadır ya da kornea görece düzdür ve görüntü retinanın arkasına düşer. Genç insanlar bu kusuru gözün odaklama gücünü kullanarak telafi edebilir; bu yüzden hafif hipermetropi uzun süre fark edilmeyebilir. Ancak sürekli odaklama çabası göz yorgunluğu, baş ağrısı ve okumada zorlanmaya yol açabilir. Çocuklarda yüksek hipermetropi gözlerin içe kaymasına ve tembel göze neden olabilir. Ayrıntılar hipermetropi rehberimizde yer alıyor.

Astigmatizma

Astigmatizmada kornea ya da lens, bir futbol topu gibi değil de rugby topu gibi farklı yönlerde farklı eğime sahiptir. Işık tek bir noktada değil, farklı noktalarda odaklanır. Sonuçta hem uzak hem yakın görüntüler bulanık, gölgeli ya da çift kenarlı görünebilir. Hafif astigmatizma çok yaygındır ve çoğu zaman tek başına ya da miyopi veya hipermetropiyle birlikte bulunur.

Presbiyopi (yaşa bağlı yakın görme kaybı)

Presbiyopi, bir hastalık değil, herkesin yaşadığı doğal bir yaşlanma sürecidir. Kırklı yaşlardan itibaren göz merceği esnekliğini yitirir ve yakına odaklanma gücü azalır. Telefonu veya menüyü okumak için kolunuzu uzatma ihtiyacı en tipik belirtidir. Miyop kişilerde de presbiyopi gelişir; bu kişiler yakını görmek için gözlüklerini çıkarmayı tercih edebilir.

Anizometropi (iki göz arasında numara farkı)

Anizometropi, iki gözün kırma kusurunun belirgin derecede farklı olmasıdır. Yetişkinlerde gözlükle düzeltildiğinde iki gözde görüntü büyüklükleri farklı olabilir ve bu durum baş dönmesi veya rahatsızlık hissi yaratabilir; böyle durumlarda kontakt lensler daha konforlu olabilir. Çocuklarda ise çok daha önemli bir sorundur: daha bulanık gören gözü beyin bastırmaya başlayabilir ve tembel göz (ambliyopi) gelişebilir. Çocuk tek gözüyle iyi gördüğü için durum fark edilmeyebilir; bu nedenle okul öncesi göz muayenesi çok önemlidir. Daha fazla bilgi için şaşılık ve tembel göz rehberimize bakabilirsiniz.

Kırma kusurlarının nedenleri

Kırma kusurlarının ortaya çıkmasında hem genetik hem de çevresel etkenler rol oynar.

• Kalıtım: Anne ve babası miyop olan çocuklarda miyopi riski daha yüksektir. Hipermetropi ve astigmatizmada da ailesel yatkınlık görülür.
• Gözün büyümesi: Bebeklerin çoğu hafif hipermetrop doğar. Göz büyüdükçe bu kusur genellikle azalır. Bu dengeleme sürecinin bozulması kalıcı kırma kusurlarına yol açabilir.
• Çevre ve yaşam tarzı: Uzun süreli yakın çalışma ve açık havada az zaman geçirmek, özellikle çocuklarda miyopi gelişimi ve ilerlemesiyle ilişkilendirilmiştir.
• Yaş: Presbiyopi tamamen yaşla ilgilidir. İleri yaşta katarakt gelişimi de gözün numarasını değiştirebilir.
• Diğer nedenler: Keratokonus gibi kornea hastalıkları, göz ameliyatları, diyabette kan şekeri dalgalanmaları ve bazı ilaçlar da kırma durumunu etkileyebilir.

Tanı: Kırma kusurları nasıl ölçülür?

Kırma kusurlarının tanısı göz doktoru veya optometrist tarafından yapılan kapsamlı bir göz muayenesiyle konur. Muayene genellikle şu adımları içerir:

1. Görme keskinliği ölçümü: Belirli bir mesafedeki harf veya sembol tablosu okunur. Her göz ayrı ayrı test edilir.
2. Otorefraktometre: Gözün kırma durumunu birkaç saniyede otomatik olarak ölçen bir cihazdır ve iyi bir başlangıç noktası sağlar.
3. Retinoskopi: Doktor gözün içine ışık tutarak yansımanın hareketinden kırma kusurunu objektif olarak ölçer. Konuşamayan küçük çocuklarda özellikle değerlidir.
4. Subjektif refraksiyon: Deneme çerçevesi veya foropter ile farklı mercekler denenir ve kişiye hangisinin daha net olduğu sorulur.
5. Sikloplejik muayene: Çocuklarda ve genç hipermetroplarda odaklama kasını geçici olarak gevşeten damlalar kullanılır. Böylece gizli hipermetropi ortaya çıkar ve gerçek numara ölçülür.
6. Göz sağlığı değerlendirmesi: Kırma kusurunun yanında kornea, lens, retina ve görme siniri de incelenir. Bulanık görmenin bir hastalıktan kaynaklanmadığından emin olmak için bu adım önemlidir.

Reçetedeki sayılar ne anlama gelir?

Gözlük reçetesinde genellikle şu değerler bulunur: küre (SPH) değeri miyopi için eksi, hipermetropi için artı olarak yazılır. Silindir (CYL) değeri astigmatizmanın miktarını, aks (AX) ise yönünü derece olarak gösterir. Yakın ek (ADD) değeri presbiyopi için gereken ilave yakın gücünü belirtir. Birim diyoptridir. Reçetenizi okumayı ayrıntılı öğrenmek için gözlük reçetesi nasıl okunur sayfamıza göz atabilirsiniz.

Düzeltme seçenekleri

Gözlükler

Gözlükler kırma kusurlarını düzeltmenin en güvenli, en kolay ve çoğu zaman en ekonomik yoludur. Tek odaklı camlar tek bir mesafeyi düzeltir. Presbiyopide okuma gözlükleri, bifokal camlar veya uzak, ara ve yakın mesafeyi tek camda birleştiren progresif camlar kullanılabilir. Yüksek numaralarda ince yüksek indeksli camlar, yansıma önleyici kaplamalar ve uygun çerçeve seçimi konforu artırır.

Kontakt lensler

Kontakt lensler doğrudan kornea üzerine yerleştirilir ve daha geniş, doğal bir görme alanı sağlar. Yumuşak lensler, astigmatizma için torik lensler, presbiyopi için çok odaklı lensler ve sert gaz geçirgen lensler gibi farklı türleri vardır. Bazı özel lensler ve tasarımlar, çocuklarda miyopinin ilerlemesini yavaşlatmak için de kullanılır. Kontakt lensler, özellikle hijyen kurallarına uyulmadığında ve lensle uyunduğunda ciddi kornea enfeksiyonu riski taşır; bu nedenle mutlaka göz uzmanının ölçüm ve takibiyle kullanılmalıdır.

Refraktif cerrahi

Refraktif cerrahi, gözün kırma gücünü kalıcı olarak değiştirerek gözlük veya lens ihtiyacını azaltmayı ya da ortadan kaldırmayı amaçlar.

• Lazer yöntemleri (LASIK, PRK, SMILE): Korneanın şekli lazerle değiştirilir. Genellikle 18 yaşından büyük, numarası en az bir yıldır sabit olan ve kornea yapısı uygun kişilerde yapılır.
• Göz içi lens (fakik lens) yerleştirme: Kornea lazer için uygun değilse ya da numara çok yüksekse, doğal lens korunarak göze ek bir mercek yerleştirilebilir.
• Refraktif lens değişimi: Doğal lens çıkarılıp yerine yapay göz içi lens konur. Daha çok ileri yaşta ve presbiyopi veya başlangıç kataraktı olanlarda tercih edilir.

Her cerrahi işlemin kuru göz, gece haleler, eksik veya fazla düzeltme gibi riskleri vardır ve herkes uygun aday değildir. Ayrıntılı değerlendirme için göz ameliyatı seçenekleri rehberimizi okuyabilirsiniz.

Düzeltilmeyen kırma kusurlarının sonuçları

Kırma kusurunun düzeltilmemesi yalnızca bulanık görmeye yol açmaz. Çocuklarda okul başarısının düşmesine, tahtayı görememeye, okuma isteksizliğine ve kalıcı tembel göze neden olabilir. Yetişkinlerde iş verimini azaltır, baş ağrısı ve göz yorgunluğu yapar, araç kullanırken güvenliği tehlikeye atar. Yaşlılarda ise düşme riskini artırabilir. Bu nedenle düzenli göz muayenesi ve doğru gözlük kullanımı hem yaşam kalitesi hem de güvenlik açısından önemlidir.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Kırma kusurları genellikle yavaş gelişir ve planlı bir muayeneyle değerlendirilebilir. Aşağıdaki durumlarda bir göz muayenesi planlamanız önerilir:

• Uzak ya da yakın görmenizde bulanıklık, gözlerinizi kısma ihtiyacı
• Okuma veya ekran çalışmasından sonra sık baş ağrısı ve göz yorgunluğu
• Çocuğunuzun televizyona çok yakından bakması, gözlerini sık ovuşturması, tek gözünü kapatması veya gözlerinde kayma
• Gece araç kullanırken belirgin zorlanma
• Mevcut gözlüğünüzle eskisi kadar net görememek

Bulanık görmenin kırma kusurundan mı yoksa bir göz hastalığından mı kaynaklandığını ayırt etmenin tek güvenilir yolu kapsamlı bir göz muayenesidir. Doğru düzeltmeyle kırma kusuru olan insanların büyük çoğunluğu net ve rahat bir görmeye kavuşabilir.