Glokom (Göz Tansiyonu): Türleri, Belirtileri ve Tedavisi

Glokom, halk arasında "göz tansiyonu" ya da "karasu" olarak bilinen, görme sinirine (optik sinir) kalıcı hasar veren bir hastalık grubudur. En sinsi yanı, çoğu türünün yıllarca hiçbir belirti vermemesidir. Ağrı yoktur, kızarıklık yoktur, görme bulanıklaşmaz. Hastalık önce görme alanının kenarlarını sessizce yer; kişi fark ettiğinde ise genellikle önemli bir kayıp yaşanmıştır. Bu yüzden glokoma "sessiz görme hırsızı" denir.

Dünya Sağlık Örgütü'ne göre glokom, dünyada geri döndürülemez körlüğün önde gelen nedenlerinden biridir. Glokomda kaybedilen görme geri getirilemez; ancak erken tanı ve düzenli tedaviyle hastaların büyük çoğunluğu ömür boyu kullanışlı bir görmeyi koruyabilir. Bu rehberde glokomun türlerini, göz içi basıncının rolünü, kimlerin risk altında olduğunu, taramanın neden hayati olduğunu ve tedavi seçeneklerini anlatıyoruz.

Glokom nedir?

Gözün ön kısmında, aköz hümör adı verilen berrak bir sıvı sürekli üretilir ve gözün içindeki dokuları besler. Bu sıvı, kornea ile iris arasındaki açıda bulunan süzgeç benzeri bir yapı (trabeküler ağ) aracılığıyla gözü terk eder. Üretim ve dışa akış arasındaki denge, göz içi basıncını (GİB) belirler.

Dışa akış yavaşlarsa basınç yükselir ve gözün arka kısmındaki görme siniri başı bu basınçtan zarar görebilir. Görme siniri, retinadan gelen milyonlarca sinir lifini beyne taşıyan bir kablo gibidir. Lifler kaybedildikçe görme alanında kör noktalar oluşur. Ancak glokom yalnızca basınçla açıklanamaz: Sinirin kanlanması, yapısal hassasiyeti ve genetik etkenler de rol oynar. Görme sistemini daha iyi tanımak için görme nasıl gerçekleşir rehberimize göz atabilirsiniz.

Glokom türleri

Primer açık açılı glokom

En yaygın türdür. Sıvının çıkış açısı açıktır, ancak trabeküler ağ zamanla daha az verimli çalışır ve basınç yavaş yavaş yükselir. Hasar yıllar içinde, önce periferik (yan) görme alanında gelişir. Merkezi görme uzun süre korunduğu için hasta okuyabilir, televizyon izleyebilir ve hiçbir sorun hissetmez. İki göz genellikle farklı hızlarda etkilenir; iyi gören göz, diğer gözdeki kaybı maskeler.

Kapalı açılı (açı kapanması) glokom

Bu türde iris, sıvının çıkış açısını fiziksel olarak daraltır veya tıkar. Kısa göz yapısı olanlarda, hipermetroplarda, kadınlarda, ileri yaşta ve Doğu Asya kökenli kişilerde daha sık görülür. Yaşla büyüyen doğal mercek de açıyı daraltabilir. İki şekilde seyredebilir:

• Akut açı kapanması: Açı aniden tamamen kapanır ve basınç saatler içinde çok yükselir. Şiddetli ağrı ve görme kaybıyla seyreden bir acil durumdur.
• Kronik açı kapanması: Açı yavaş yavaş kapanır; açık açılı glokom gibi sessiz ilerleyebilir.

Normal basınçlı glokom

Göz içi basıncı ölçümlerde normal sınırlar içinde olduğu halde görme sinirinde tipik glokom hasarı gelişir. Görme sinirinin kanlanma sorunları, düşük kan basıncı, migren ve Raynaud fenomeni gibi damar spazmıyla ilişkili durumlar risk faktörleri arasında sayılır. Bu tür, glokom taramasının yalnızca basınç ölçümünden ibaret olmaması gerektiğini gösterir; görme sinirinin muayenesi şarttır. Normal basınçlı glokomda da tedavi, basıncı mevcut düzeyinin altına indirmeyi hedefler.

Diğer türler

• Oküler hipertansiyon: Basınç yüksektir ancak görme sinirinde hasar yoktur. Bu kişiler glokom açısından yakından izlenir; risk düzeyi yüksekse tedavi başlanabilir.
• İkincil glokomlar: Psödoeksfoliyasyon, pigment dispersiyonu, üveit, göz travması, diyabete bağlı yeni damar oluşumu (neovasküler glokom) veya uzun süreli kortizon kullanımı gibi başka bir nedene bağlı gelişir.
• Doğuştan (konjenital) glokom: Bebeklerde nadir görülür. Büyük ve bulanık kornea, ışıktan kaçma ve aşırı sulanma ile kendini gösterebilir; acil göz muayenesi gerektirir.

Göz içi basıncı: Normal değer nedir?

Göz içi basıncı milimetre cıva (mmHg) ile ölçülür. Toplumda ortalama değer yaklaşık 15-16 mmHg civarındadır ve genellikle 10-21 mmHg arası istatistiksel olarak normal kabul edilir. Ancak bu sınırlar mutlak değildir: Bazı kişiler 24 mmHg basınçla yıllarca hasar görmezken, bazılarında 15 mmHg'de bile görme siniri zarar görebilir.

Ölçüm sonuçlarını etkileyen başka faktörler de vardır. Korneanın kalınlığı ölçümü yanıltabilir: İnce kornea basıncın olduğundan düşük, kalın kornea ise olduğundan yüksek ölçülmesine yol açabilir. Basınç gün içinde de dalgalanır; çoğu kişide sabah saatlerinde daha yüksektir. Bu yüzden doktorunuz, her hasta için ayrı bir "hedef basınç" belirler ve tedaviyi buna göre ayarlar.

Risk faktörleri

• Yaş: Risk 40 yaşından sonra belirgin şekilde, 60 yaşından sonra daha da artar.
• Aile öyküsü: Birinci derece akrabasında (anne, baba, kardeş) glokom olanlarda risk kat kat yüksektir. Aile öyküsünün göz hastalıklarındaki önemini aile öyküsü ve göz hastalığı riski yazımızda ele aldık.
• Yüksek göz içi basıncı
• Etnik köken: Afrika kökenli kişilerde açık açılı glokom daha sık ve daha erken görülür; Doğu Asya kökenlilerde açı kapanması daha yaygındır.
• Yüksek miyopi (açık açılı glokom için) ve hipermetropi (açı kapanması için)
• İnce kornea
• Diyabet, yüksek tansiyon veya aşırı düşük tansiyon, migren ve uyku apnesi
• Uzun süreli kortizon kullanımı (damla, tablet, inhaler, krem)
• Geçirilmiş göz travması

Glokom neden sessiz ilerler?

Beyin, görme alanındaki küçük boşlukları çevredeki bilgilerle doldurma konusunda son derece başarılıdır. Ayrıca iki gözün görme alanları büyük ölçüde örtüştüğü için bir gözdeki kayıp diğer göz tarafından telafi edilir. Glokom tipik olarak burun tarafındaki ve üst-alt görme alanlarında başlar; okuma veya yüz tanıma gibi merkezi görme işlevleri ise en son etkilenir.

Sonuç olarak kişi, görme alanının önemli bir kısmını kaybetmiş olsa bile bir şey fark etmeyebilir. Bazıları ilk kez merdivenlerde tökezlediğinde, araç kullanırken yandan gelen bir aracı geç gördüğünde ya da kapı pervazına çarptığında durumdan şüphelenir. Bu noktada kaybedilen görme geri getirilemez. Kendi görme alanınızı merak ediyorsanız sitemizdeki çevresel görme testi fikir verebilir; ancak bu tür ev testleri glokomu dışlamaz ve muayenenin yerini tutmaz.

Glokom taraması ve tanı

Glokomun erken yakalanmasının tek yolu düzenli göz muayenesidir. Kapsamlı bir glokom değerlendirmesi şunları içerir:

1. Tonometri: Göz içi basıncının ölçülmesi. Hava üflemeli cihazlar tarama amaçlı kullanılabilir; altın standart, göz damlayla uyuşturulduktan sonra yapılan aplanasyon tonometrisidir.
2. Görme sinirinin muayenesi (oftalmoskopi): Göz bebeği genişletilerek optik sinir başındaki çukurluk ve sinir dokusunun durumu değerlendirilir.
3. Optik koherens tomografi (OKT): Sinir lifi tabakasının kalınlığını mikron düzeyinde ölçen, ağrısız bir görüntüleme yöntemidir. Hasarı görme alanı kaybı gelişmeden önce gösterebilir.
4. Görme alanı testi (perimetri): Ekrandaki ışık noktalarını gördükçe bir düğmeye bastığınız test; görme alanındaki kayıpları haritalar.
5. Gonyoskopi: Özel bir lensle sıvı çıkış açısının açık mı kapalı mı olduğuna bakılır.
6. Pakimetri: Kornea kalınlığının ölçülmesi.

Genel öneri, belirgin bir risk faktörü olmayan yetişkinlerin 40 yaş civarında kapsamlı bir göz muayenesi yaptırması ve sonrasında doktorun önerdiği aralıklarla kontrole gitmesidir. Ailesinde glokom olanlar, diyabetliler ve yüksek miyoplar daha erken ve daha sık muayene olmalıdır. Hangi yaşta ne sıklıkla muayene olmanız gerektiğini ne sıklıkla göz muayenesi olmalı yazımızda bulabilirsiniz.

Glokom tedavisi

Glokom tedavisinin amacı, göz içi basıncını görme sinirinin daha fazla hasar görmeyeceği bir düzeye indirmek ve hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak ya da durdurmaktır. Tedavi kaybedilen görmeyi geri getirmez; bu yüzden erken başlamak çok önemlidir. Glokom çoğunlukla ömür boyu süren bir hastalıktır ve düzenli takip gerektirir.

Göz damlaları

Çoğu hastada tedaviye damlalarla başlanır. Kullanılan başlıca ilaç grupları şunlardır:

• Prostaglandin analogları: Sıvının dışa akışını artırır; genellikle günde bir kez, akşamları kullanılır ve sıklıkla ilk tercihtir. Kirpiklerde uzama, göz çevresinde koyulaşma ve açık renkli irislerde kalıcı renk değişikliği yapabilir.
• Beta blokerler: Sıvı üretimini azaltır. Astım, KOAH ve bazı kalp ritim sorunlarında dikkatle kullanılmalıdır.
• Alfa agonistler: Hem üretimi azaltır hem dışa akışı artırır; göz alerjisi yapabilir.
• Karbonik anhidraz inhibitörleri: Sıvı üretimini azaltır.
• Rho kinaz inhibitörleri gibi daha yeni ilaç grupları ve birden fazla etken madde içeren kombine damlalar da kullanılabilir.

Hangi ilacın, hangi dozda kullanılacağına yalnızca göz doktorunuz karar verir. Damlaları her gün, aynı saatlerde ve aksatmadan kullanmak tedavinin başarısında belirleyicidir. Belirti olmadığı için damlayı bırakmak en sık yapılan hatadır. Doğru damlatma tekniği ve gözyaşı kanalına bastırarak sistemik emilimi azaltma yöntemi için göz damlaları rehberimize bakabilirsiniz. Kullandığınız diğer ilaçları da mutlaka doktorunuza bildirin.

Selektif lazer trabeküloplasti (SLT)

SLT, trabeküler ağa düşük enerjili lazer atımları uygulayarak sıvı çıkışını kolaylaştıran, muayenehane koşullarında yapılan kısa ve ağrısız bir işlemdir. İngiltere'de yapılan büyük LiGHT çalışması, yeni tanı almış açık açılı glokom ve oküler hipertansiyon hastalarında SLT'nin ilk tedavi olarak en az damlalar kadar etkili olduğunu ve birçok hastanın yıllarca damlasız kalabildiğini göstermiştir. Etkisi zamanla azalabilir ve gerektiğinde tekrarlanabilir.

Lazer periferik iridotomi

Dar açılı veya açı kapanması olan gözlerde, iriste lazerle küçük bir delik açılır. Bu delik, sıvının arka odadan ön odaya geçişi için alternatif bir yol oluşturarak açının kapanmasını önlemeye yardımcı olur. Akut krizden sonra, çoğu zaman diğer göze de koruyucu olarak uygulanır.

Cerrahi tedavi

Damla ve lazere rağmen hedef basınca ulaşılamıyorsa veya hastalık ilerliyorsa cerrahi düşünülür:

• Trabekülektomi: Göz içindeki sıvı için gözün beyaz tabakasının altında yeni bir drenaj yolu oluşturulur. Yıllardır kullanılan, etkili bir yöntemdir.
• Glokom drenaj cihazları (tüp şant): Sıvıyı gözün arkasındaki bir hazneye taşıyan ince bir tüp yerleştirilir.
• Minimal invaziv glokom cerrahisi (MIGS): Mikroskobik stent ve cihazlarla yapılan, daha az travmatik işlemlerdir. Hafif-orta evre glokomda, sıklıkla katarakt ameliyatıyla aynı seansta uygulanabilir.

Açı kapanmasında, büyümüş doğal merceğin alınması (katarakt ameliyatı) açıyı genişletip basıncı düşürebilir. Bu konuda daha fazla bilgi için katarakt rehberimize bakabilirsiniz.

Akut glokom krizi: Bir göz acili

Akut açı kapanması, gözün en acil durumlarından biridir. Göz içi basıncı saatler içinde çok yüksek değerlere çıkabilir ve tedavi edilmezse kısa sürede kalıcı görme kaybına yol açabilir. Kriz sıklıkla göz bebeğinin genişlediği loş ortamlarda, stres altında veya göz bebeğini büyüten bazı ilaçlar (örneğin bazı soğuk algınlığı ilaçları, antidepresanlar veya bazı alerji ilaçları) sonrasında tetiklenebilir. Dar açısı olduğu bilinen kişiler, yeni bir ilaca başlarken doktorlarına bunu hatırlatmalıdır.

Hastanede basıncı hızla düşürmek için damla, ağızdan veya damardan ilaçlar verilir; ardından lazer iridotomi ile kalıcı çözüm sağlanır. Bu, evde yapılabilecek bir müdahale değildir. Göz acilleri hakkında daha fazla bilgi için göz acilleri ve ilk yardım rehberimize bakabilirsiniz.

Glokomla yaşamak

Glokom tanısı korkutucu gelebilir, ancak düzenli tedavi alan hastaların çoğu yaşamları boyunca bağımsızlıklarını ve günlük işlevlerini sürdürür. Şunlar yardımcı olur:

• Damlalarınızı günlük bir rutine bağlayın (örneğin diş fırçalama saatine); telefon hatırlatıcıları kullanın.
• Kontrol randevularını aksatmayın; görme alanı ve OKT testleri hastalığın sabit olup olmadığını gösterir.
• Tüm doktorlarınıza glokom hastası olduğunuzu ve kullandığınız damlaları söyleyin.
• Birinci derece akrabalarınızı muayene olmaları için uyarın.
• Düzenli fiziksel aktivite genel sağlığınızı destekler. Ancak baş aşağı duruşlar gibi göz içi basıncını geçici olarak yükseltebilen pozisyonlar hakkında doktorunuza danışın.
• Göz egzersizlerinin glokomu tedavi etmediğini bilin; hiçbir egzersiz göz içi basıncını kalıcı olarak düşürmez ya da sinir hasarını geri çevirmez.

İleri evrede görme kaybı yaşayanlar için görme rehabilitasyonu ve yardımcı cihazlar günlük yaşamı kolaylaştırabilir; ayrıntılar için az görme rehberimize göz atabilirsiniz.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Belirti olmasa bile 40 yaşından sonra kapsamlı bir göz muayenesi yaptırın. Ailenizde glokom varsa, diyabetiniz, yüksek miyopiniz varsa veya uzun süredir kortizon kullanıyorsanız muayeneyi daha erken yaşta ve daha sık yaptırın. Daha önce glokom tanısı aldıysanız, kontrol randevularınızı düzenli sürdürün ve damlalarınızı kendi kararınızla bırakmayın.

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve göz doktorunuzun muayenesinin yerini tutmaz.