AREDS Göz Vitaminleri: Kimler Gerçekten Fayda Görür?

Eczane raflarında “göz vitamini”, “makula desteği” ya da “AREDS formülü” yazan kutularla sıkça karşılaşırsınız. Bu ürünlerin önemli bir kısmı, ABD Ulusal Göz Enstitüsü (NEI) tarafından yürütülen iki büyük klinik çalışmaya, AREDS ve AREDS2'ye dayandığını belirtir. Bu çalışmalar gerçekten de göz hastalıkları alanında beslenme takviyelerinin etkisini gösteren en güçlü kanıtlardan birini sunar. Ancak bu kanıt, çoğu zaman sanıldığından çok daha dar bir hasta grubu için geçerlidir.

Bu yazıda AREDS ve AREDS2 formüllerinin içeriğini, çalışmaların neyi gösterip neyi göstermediğini, kimlerin bu takviyelerden fayda görebileceğini ve kimlerin göremeyeceğini anlatıyoruz. Sigara içenler için neden beta-karotensiz formülün tercih edildiğini ve sağlıklı gözlerde “önleyici” amaçla kullanımın neden önerilmediğini de açıklıyoruz.

Yaşa bağlı makula dejenerasyonu kısaca

Yaşa bağlı makula dejenerasyonu (YBMD), retinanın merkezindeki ve keskin görmeyi sağlayan sarı noktanın (makula) yaşla birlikte hasar görmesidir. Gelişmiş ülkelerde ileri yaşlarda ciddi görme kaybının önde gelen nedenlerindendir. Hastalık, göz dibinde druzen adı verilen sarımsı birikintilerin görülmesiyle başlar ve evrelere ayrılır:

Bu evreleme göz doktorunun göz dibi muayenesine dayanır. Belirtilerinize bakarak kendi evrenizi tahmin etmeniz mümkün değildir; bu nedenle takviye kararı muayene sonrası verilmelidir.

AREDS çalışması: Neyi gösterdi?

Yaşa Bağlı Göz Hastalıkları Çalışması (Age-Related Eye Disease Study, AREDS), 1990'larda başlayan ve binlerce katılımcıyla yürütülen büyük, randomize ve plasebo kontrollü bir çalışmadır. Sonuçları 2001 yılında yayımlandı. Katılımcılar, yüksek doz antioksidan vitaminler, çinko, ikisinin kombinasyonu veya plasebo aldı.

Çalışmanın temel bulgusu şuydu: Orta evre YBMD'si olan veya bir gözünde ileri evre YBMD bulunan kişilerde, antioksidan ve çinko kombinasyonu ileri evre YBMD'ye ilerleme riskini yaklaşık beş yıllık sürede dörtte bir oranında azalttı. Orta derecede görme kaybı riskinde de azalma görüldü.

Ancak aynı çalışmada şunlar da görüldü:

• Erken evre YBMD'si olan veya YBMD'si olmayan katılımcılarda, takviyenin ileri evreye geçişi azaltan anlamlı bir etkisi gösterilemedi. Bu gruplarda ileri evreye geçiş zaten çok nadirdi.
• Takviye, kataraktın gelişimini veya ilerlemesini önlemedi.

AREDS2: Formül nasıl değişti?

İlk formüldeki beta-karoten önemli bir güvenlik sorunu taşıyordu: Başka büyük çalışmalarda, yüksek doz beta-karoten takviyesinin sigara içenlerde akciğer kanseri riskini artırdığı gösterilmişti. Ayrıca lutein ve zeaksantinin makulada doğal olarak birikmesi, bu pigmentlerin formüle eklenmesinin faydalı olabileceğini düşündürüyordu.

Bu sorulara yanıt aramak için 2006-2012 yılları arasında AREDS2 çalışması yürütüldü. Başlıca bulgular şunlardı:

• Omega-3 eklemek (DHA ve EPA) ilerlemeyi azaltmada ek fayda sağlamadı.
• Lutein ve zeaksantin eklemek genel analizde belirgin ek fayda göstermedi; ancak beslenmeyle bu pigmentleri en az alan katılımcılarda fayda görüldü.
• Beta-karoten yerine lutein ve zeaksantin kullanmak en az eşit etkinlik sağladı. Beta-karoten alan grupta akciğer kanseri vakaları daha sık görüldü ve bunların çoğu eski sigara içicilerindeydi.
• Çinko dozunun düşürülmesi etkinliği belirgin şekilde değiştirmedi.

Bu sonuçlar ve sonraki uzun dönem takip verileri doğrultusunda, bugün önerilen formül AREDS2 formülüdür: C vitamini, E vitamini, lutein, zeaksantin, çinko ve bakır. Bakır, yüksek doz çinkonun neden olabileceği bakır eksikliğini önlemek için eklenir. Lutein ve zeaksantinin makuladaki rolünü lutein ve zeaksantin yazımızda, omega-3 ile ilgili kanıtları ise omega-3 ve göz sağlığı yazımızda bulabilirsiniz.

Kimler fayda görebilir?

Mevcut kanıtlara göre, AREDS2 formülünden fayda görme olasılığı olan gruplar şunlardır:

1. Orta evre YBMD tanısı alan kişiler (her iki gözde veya bir gözde).
2. Bir gözünde ileri evre YBMD (coğrafi atrofi veya yaş tip YBMD) bulunan kişilerde diğer gözün korunması amacıyla.

Bu gruplarda bile takviye hastalığı tedavi etmez, kaybedilen görmeyi geri getirmez ve ilerlemeyi tamamen durdurmaz; yalnızca ileri evreye geçiş riskini bir miktar azaltır. Yaş tip YBMD gelişmişse, bu durumun tedavisi takviye değil, göz doktorunun uyguladığı göz içi enjeksiyonlar gibi tedavilerdir.

Kuru tip ve yaş tip YBMD'de takviyenin yeri

İleri evre YBMD iki biçimde görülür. Kuru tip ileri evrede (coğrafi atrofi) makula hücreleri yavaş yavaş kaybolur. Yaş tip YBMD'de ise retinanın altında anormal damarlar gelişir, sızıntı ve kanama yaparak görmeyi hızla bozabilir. AREDS formülünün temel amacı, orta evredeki hastalığın bu ileri evrelere geçişini geciktirmektir. AREDS çalışmasında bu etki, özellikle yaş tip ileri evreye geçişte belirgindi; coğrafi atrofi üzerindeki etkisi ise daha sınırlıydı. Yaş tip YBMD gelişmiş bir gözde takviye, göz içi enjeksiyon tedavisinin yerine geçmez; ancak hekim diğer gözü korumak için takviyeyi önerebilir.

Ne kadar süre kullanılır?

AREDS çalışmasında katılımcılar takviyeyi yıllar boyunca kullandı ve fayda uzun dönem kullanımla gösterildi. Bu nedenle takviye önerilen kişilerde genellikle uzun süreli kullanım söz konusudur. Ancak süre, kullanım şekli ve takviyeye devam edilip edilmeyeceği, hastalığın seyrine ve genel sağlık durumunuza göre göz doktorunuz tarafından düzenli kontrollerde yeniden değerlendirilmelidir.

Göz doktorunuza sorabileceğiniz sorular

• YBMD'm hangi evrede ve takviye benim için uygun mu?
• Kullandığım diğer ilaç ve takviyelerle etkileşim var mı?
• Sigara geçmişim nedeniyle hangi formülü kullanmalıyım?
• Evde Amsler testiyle ne sıklıkla kontrol yapmalıyım?
• Bir sonraki göz dibi muayenem ne zaman olmalı?

Kimler fayda görmez?

• Gözleri sağlıklı olan kişiler: AREDS formüllerinin YBMD'yi önlediği gösterilmemiştir.
• Erken evre YBMD'si olanlar: Fayda kanıtlanmamıştır; bu kişilerde düzenli takip ve yaşam tarzı önlemleri ön plandadır.
• Ailesinde YBMD olan ama kendisinde bulgu olmayanlar: Aile öyküsü riski artırır, ancak takviyenin bu kişilerde hastalığı önlediği gösterilmemiştir. Bu kişilerde düzenli muayene önemlidir. Ayrıntılar için aile öyküsü ve göz hastalığı riski yazımıza bakabilirsiniz.
• Katarakt, glokom, kuru göz veya kırma kusuru olanlar: AREDS formülü bu durumlar için bir tedavi değildir.

Sigara içenler ve beta-karoten

Bu konu, AREDS hikâyesinin en önemli güvenlik dersidir. Beta-karoten besinlerle alındığında güvenlidir. Ancak yüksek doz beta-karoten takviyeleri, sigara içenlerde akciğer kanseri riskini artırabilir. Bu nedenle:

• Sigara içiyorsanız veya yakın zamanda bıraktıysanız beta-karoten içeren eski AREDS formülünü kullanmamalısınız.
• Bu kişiler için beta-karoten içermeyen AREDS2 formülü uygun seçenektir.
• Piyasadaki ürünlerin içeriği değişkendir; aldığınız ürünün beta-karoten içerip içermediğini etiketten kontrol edin ve eczacınıza danışın.

Elbette sigara, YBMD'nin kendisi için de en güçlü değiştirilebilir risk faktörüdür. Sigarayı bırakmak, herhangi bir takviyeden çok daha etkili bir koruma sağlar. Bu ilişkiyi sigara ve göz hastalıkları yazımızda ayrıntılı ele aldık.

Çalışmaların sınırlılıkları

AREDS ve AREDS2, dikkatle tasarlanmış büyük çalışmalar olsa da her araştırma gibi sınırlılıkları vardır. Katılımcıların büyük çoğunluğu ABD'de yaşayan, görece iyi beslenen ve sağlık hizmetine erişimi olan kişilerdi; sonuçların farklı beslenme alışkanlıklarına sahip toplumlara ne ölçüde uyarlanabileceği tam olarak bilinmemektedir. Ayrıca formülün hangi bileşeninin etkinin ne kadarından sorumlu olduğu kesin olarak ayrıştırılamamıştır. Cochrane derlemeleri de, takviyelerin orta evre hastalıkta ilerlemeyi yavaşlatabileceğini ancak sağlıklı bireylerde hastalığı önlediğine dair kanıt bulunmadığını vurgulamaktadır.

Güvenlik ve dikkat edilmesi gerekenler

• Diğer takviyelerle birlikte kullanım: Multivitamin, çinko veya E vitamini içeren başka ürünlerle birlikte kullanım toplam alımı gereksiz şekilde artırabilir. Kullandığınız tüm takviyeleri hekiminize söyleyin.
• Yüksek doz çinko: Mide rahatsızlığına yol açabilir. AREDS çalışmasında çinko alan grupta idrar yolu sorunlarıyla ilgili hastane yatışlarında hafif bir artış bildirilmiştir.
• E vitamini: Kan sulandırıcı ilaç kullananlarda dikkatli olunmalıdır.
• Ürün farklılıkları: “AREDS” adı taşıyan her ürün çalışmadaki içeriğe ve miktarlara uygun olmayabilir. Ürün seçiminde göz doktorunuza ve eczacınıza danışın.
• Dozu siz belirlemeyin: Kullanım şeklini ve süresini hekiminiz belirlemelidir.

Takviyeden daha önemli olanlar

YBMD riski olan herkes için, takviye kullansın ya da kullanmasın, şu adımlar temel önemdedir:

1. Sigarayı bırakmak
2. Dengeli beslenmek: Koyu yeşil yapraklı sebzeler, renkli sebze-meyveler, balık ve tam tahıllardan zengin, Akdeniz tipi bir beslenme. Örnekler için göz sağlığını destekleyen 15 besin yazımıza bakabilirsiniz.
3. Tansiyon, kolesterol ve kiloyu kontrol altında tutmak
4. Düzenli fiziksel aktivite
5. Güneşten korunmak: UV korumalı güneş gözlüğü ve şapka
6. Düzenli göz muayenesi: Özellikle 50 yaşından sonra ve aile öyküsü varsa

Evde takip ve Amsler ızgarası

Orta evre YBMD'si olan kişilere, yaş tip YBMD'ye dönüşümü erken fark etmek için her gözü ayrı ayrı Amsler ızgarasıyla düzenli kontrol etmeleri önerilir. Çizgilerde yeni ortaya çıkan dalgalanma, kırılma veya boş alanlar acil göz muayenesi gerektirir. Sitemizdeki Amsler ızgarası aracı ile bu kontrolü kolayca yapabilirsiniz. Bu araç tanı koymaz, ancak değişiklikleri erken fark etmenize yardımcı olur.

Ne zaman doktora gitmelisiniz?

Ayrıca 50 yaşın üzerindeyseniz, ailenizde YBMD öyküsü varsa veya sigara içiyorsanız, belirtiniz olmasa bile düzenli göz dibi muayenesi yaptırmanız önemlidir. AREDS2 takviyesine ihtiyacınız olup olmadığını ancak bu muayene gösterebilir.

Özetle, AREDS2 formülü bilimsel olarak değerli bir araçtır, ancak herkese uygun bir “göz vitamini” değildir. Orta veya ileri evre YBMD'si olan kişilerde ilerlemeyi yavaşlatabilir; sağlıklı gözlerde ise koruyucu olduğu gösterilmemiştir. Kendi durumunuz için doğru kararı, göz dibi muayenenizin sonuçlarına göre göz doktorunuzla birlikte vermeniz en doğru yaklaşımdır.