Kan Şekeri Dalgalanmaları ve Bulanık Görme: Neden Olur?

Diyabet tanısı yeni konmuş birçok kişi, ilk haftalarda gözlüğünün birden yetersiz kaldığını ya da gözlüksüz daha iyi gördüğünü fark ederek şaşırır. Bir başkası ise tatil sonrası kan şekeri yükseldiğinde ekrandaki yazıları seçmekte zorlanır, birkaç gün sonra görmesi kendiliğinden düzelir. Bu durumların ortak noktası, kan şekerindeki dalgalanmaların gözün içindeki doğal merceği (lens) doğrudan etkileyebilmesidir.

Bu yazıda kan şekeri değişimlerinin görmeyi neden ve nasıl bulanıklaştırdığını, bu bulanıklığın genellikle geçici olduğunu, ama yine de neden ciddiye alınması gerektiğini anlatacağız. Ayrıca kan şekeriniz dengelenmeden neden yeni gözlük almamanız gerektiğini ve kalıcı hasarı önlemek için diyabetik retinopati taramasının önemini ele alacağız.

Gözün merceği nasıl çalışır?

Gözümüz bir fotoğraf makinesine benzer: Önde saydam bir pencere olan kornea, onun arkasında ise odaklamayı ince ayarlayan esnek, saydam bir mercek bulunur. Işığın retina üzerinde net bir görüntü oluşturabilmesi için kornea ve merceğin kırma gücünün gözün uzunluğuyla uyumlu olması gerekir. Bu uyum bozulduğunda kırma kusurları ortaya çıkar: miyopi, hipermetropi veya astigmat.

Mercek, proteinler ve sudan oluşan, kendi kan damarı olmayan bir yapıdır. Besinlerini ve şekeri, gözün ön kısmını dolduran sıvıdan (aköz hümör) alır. Bu sıvıdaki şeker düzeyi, kandaki şeker düzeyini oldukça yakından izler. İşte kan şekerinin görmeyi etkilemesinin temel sebebi bu yakın ilişkidir.

Yüksek kan şekeri merceği neden şişirir?

Kan şekeri yükseldiğinde merceğe giren glikoz miktarı da artar. Merceğin enerji üretim yolları bu fazla glikozu kaldıramaz ve fazlalık, aldoz redüktaz adlı bir enzim aracılığıyla sorbitol adlı bir şeker alkolüne dönüştürülür. Sorbitol mercek hücrelerinden kolayca dışarı çıkamaz ve hücre içinde birikir. Ozmoz denilen fiziksel olay nedeniyle su, sorbitolün yoğun olduğu yere doğru çekilir ve mercek şişer.

Şişen mercek daha bombeli hale gelir ve kırma indeksi değişir. Bunun sonucu olarak ışığı olması gerekenden daha güçlü kırar. Bu da kişinin geçici olarak miyopiye doğru kaymasına yol açar: Uzağı bulanık görmeye başlar, yakını ise bazen gözlüksüz daha rahat görür. Hafif hipermetropu olan bazı kişiler bu dönemde gözlüksüz uzağı daha iyi gördüklerini bile fark edebilir.

Ters yönde değişim: Tedavi başladığında

İlginç olan, kan şekeri hızla düşürüldüğünde de görmenin bulanıklaşabilmesidir. Uzun süre yüksek seyreden şeker, insülin veya diğer ilaçlarla birkaç gün içinde normale çekildiğinde merceğin içindeki sıvı dengesi bir süre geride kalır. Bu geçiş döneminde bazı hastalarda geçici olarak hipermetropiye doğru kayma görülür; kişi özellikle yakını okumakta zorlanır. Bu durum, tedaviye yeni başlayan hastaları endişelendirebilir, ancak çoğu zaman birkaç hafta içinde mercek yeni dengeye uyum sağlar ve görme düzelir.

Düşük kan şekeri (hipoglisemi) ve görme

Kan şekerinin aniden düşmesi de görme şikayetlerine yol açabilir, ancak mekanizması farklıdır. Hipoglisemide sorun mercekte değil, beynin ve sinir sisteminin yeterli enerji alamamasındadır. Kişi bulanık görme, çift görme veya görüntülerin titremesi gibi şikayetlerin yanında terleme, titreme, çarpıntı, açlık hissi, sinirlilik ve konsantrasyon güçlüğü yaşayabilir.

Hipoglisemiye bağlı görme bozukluğu genellikle şeker yükseltildikten sonra dakikalar içinde düzelir. Ancak bu tablo acil bir durumdur: İlk adım ölçüm yapmak ve hızlı etkili karbonhidrat almaktır. İnsülin veya şeker düşürücü ilaç kullanan herkesin hipoglisemi belirtilerini ve ne yapacağını diyabet ekibinden öğrenmesi önemlidir.

Neden kan şekeri dengelenmeden yeni gözlük almamalısınız?

Görmeniz bulanıklaştığında ilk akla gelen şey bir optisyene gidip yeni gözlük yaptırmaktır. Ancak kan şekeriniz dalgalanıyorsa bu karar genellikle yanlış zamanlamadır. O gün yapılan ölçüm, merceğin o anki şişkinlik durumunu yansıtır. Kan şekeriniz birkaç hafta içinde dengelenip mercek eski haline döndüğünde, yeni gözlüğünüz bu kez size fazla gelir. Sonuç: hem para kaybı hem de yeni bir uyum sorunu.

Pratik öneriler şunlardır:

1. Bekleyin: Diyabet tanısı yeni konduysa veya tedaviniz yakın zamanda değiştiyse, kan şekeriniz birkaç hafta boyunca hedef aralıkta kalana kadar yeni gözlük reçetesini erteleyin. Birçok göz doktoru bu dönem için en az birkaç haftalık, bazen iki-üç aylık stabil bir dönem önerir.
2. Muayeneye şekerinizi bildirerek gidin: Göz muayenesinde diyabetiniz olduğunu, son HbA1c değerinizi ve kan şekerinizin son günlerdeki seyrini söyleyin.
3. Geçici çözümler kullanın: Zorunlu durumlarda ucuz, geçici bir gözlük veya hazır okuma gözlüğü kısa süre işinizi görebilir. Pahalı progresif camlara bu dönemde yatırım yapmayın.
4. Araç kullanırken dikkatli olun: Uzak görmeniz belirgin şekilde bulanıksa, durum düzelene kadar araç kullanmayın.
5. Değişimleri not edin: Görmenin hangi günlerde kötüleştiğini ve o günlerdeki şeker ölçümlerini bir deftere yazmak, doktorunuza yardımcı olur.

Gözlük reçetenizi okumayı öğrenmek isterseniz gözlük reçetesi nasıl okunur rehberimiz yol gösterici olacaktır.

Geçici bulanıklık ile diyabetik retinopatiyi ayırt etmek

Kan şekeri dalgalanmalarına bağlı mercek değişiklikleri geçicidir ve kalıcı hasar bırakmaz. Diyabetin gözdeki asıl tehlikesi ise retinanın küçük damarlarında gelişen ve yıllar içinde sessizce ilerleyen diyabetik retinopatidir. Bu hastalık başlangıçta genellikle hiçbir belirti vermez. Görme bulanıklaştığında ise çoğu zaman hastalık ileri bir evreye ulaşmış olabilir.

Diyabetik retinopatide uzun süre yüksek seyreden kan şekeri, retina damarlarının duvarlarını zayıflatır. Damarlarda küçük balonlaşmalar (mikroanevrizmalar), sızıntılar ve kanamalar olur. İleri evrede retina oksijensiz kalır ve kolayca kanayabilen anormal yeni damarlar gelişir. Retinanın merkezinde (makula) sıvı birikmesine diyabetik makula ödemi denir ve keskin görmenin kaybına yol açabilir.

Kimler daha fazla risk altında?

• Uzun süredir diyabeti olanlar (süre arttıkça risk belirgin şekilde artar)
• Kan şekeri kontrolü kötü olanlar (yüksek HbA1c)
• Yüksek tansiyonu olanlar
• Yüksek kolesterolü olanlar
• Böbrek hastalığı gelişmiş olanlar
• Diyabetli gebeler (gebelikte retinopati hızlanabilir)
• Sigara içenler

Büyük klinik çalışmalar, hem tip 1 hem tip 2 diyabette sıkı kan şekeri kontrolünün retinopati gelişme ve ilerleme riskini önemli ölçüde azalttığını göstermiştir. Tansiyon kontrolü de aynı ölçüde önemlidir; bu konuyu yüksek tansiyon ve gözler yazımızda ayrıntılı ele aldık.

Bir uyarı: Çok hızlı şeker düşüşü ve retinopati

Uzun süre kontrolsüz seyreden ve retinopatisi bulunan bazı hastalarda, kan şekeri çok kısa sürede hızla düşürüldüğünde retinopatinin geçici olarak kötüleşebildiği bilinmektedir (erken kötüleşme). Bu, iyi kontrolden vazgeçmek için bir neden değildir; uzun vadede sıkı kontrol her zaman faydalıdır. Ancak yoğun bir tedaviye geçiş planlanıyorsa, öncesinde ve sonrasında göz muayenesi yapılması önerilir.

Diyabetik retinopati taraması: Ne zaman ve nasıl?

Diyabetik retinopatiye bağlı görme kaybının büyük kısmı, erken tanı ve zamanında tedaviyle önlenebilir. Bu nedenle diyabeti olan herkesin, hiçbir şikayeti olmasa bile düzenli göz taramasından geçmesi gerekir.

Tip 2 diyabette ilk muayenenin tanı anında yapılmasının nedeni, bu hastalığın çoğu zaman yıllarca fark edilmeden sürmüş olmasıdır. Tanı konduğunda bazı hastalarda retinopati zaten başlamış olabilir.

Muayenede neler yapılır?

Diyabet göz muayenesinde görme keskinliği ölçülür, göz tansiyonu kontrol edilir ve en önemlisi göz bebekleri damlayla büyütülerek retina ayrıntılı incelenir. Gerekirse retina fotoğrafları çekilir ve optik koherens tomografi (OKT) ile makuladaki sıvı birikimi milimetrik düzeyde ölçülür. Bazı ülkelerde, örneğin İngiltere'de, diyabetli herkes ulusal bir program kapsamında düzenli olarak retina fotoğrafıyla taranmaktadır. Muayene türleri hakkında daha fazla bilgi için göz muayeneleri rehberimize bakabilirsiniz.

Göz bebeği büyütüldükten sonra birkaç saat boyunca yakını görmekte zorlanabilir ve ışığa karşı hassas olabilirsiniz. Bu nedenle muayeneye giderken güneş gözlüğü almanız ve dönüşte araç kullanmamanız önerilir.

Tedavi seçenekleri

Retinopati tespit edildiğinde tedavi, hastalığın evresine göre göz doktoru tarafından planlanır. Seçenekler arasında göz içine yapılan ilaç enjeksiyonları (anti-VEGF ilaçlar ve bazı durumlarda steroidler), lazer tedavisi ve ileri evrelerde vitrektomi ameliyatı bulunur. Hangi tedavinin size uygun olduğuna doktorunuz karar verir. Tüm bu tedavilerin başarısı, ne kadar erken başlandığıyla yakından ilişkilidir.

Gözlerinizi korumak için günlük öneriler

• Kan şekerinizi hedef aralıkta tutmak için diyabet ekibinizle birlikte çalışın; ani ve büyük dalgalanmalardan kaçının.
• Tansiyonunuzu ve kolesterolünüzü düzenli kontrol ettirin.
• Sigara içiyorsanız bırakın.
• Düzenli fiziksel aktivite yapın; egzersizin gözlere faydalarını fiziksel aktivite ve göz sağlığı yazımızda anlattık.
• Yıllık göz taramanızı takviminize yazın ve ihmal etmeyin.
• Görmenizde bir değişiklik fark ettiğinizde bunu kan şekeri ölçümlerinizle birlikte not edin.

Diyabet katarakt ve glokom riskini de artırdığı için düzenli göz kontrolleri yalnızca retina için değil, gözün genel sağlığı için de önemlidir.

Ne zaman doktora başvurmalı? Acil uyarı işaretleri

Kan şekeri dalgalanmalarına bağlı bulanıklık genellikle iki gözde benzer şekilde, yavaş yavaş gelişir ve şeker dengelendikçe düzelir. Aşağıdaki durumlar ise farklı bir soruna işaret edebilir ve hızlı değerlendirme gerektirir:

Bu belirtilerden biri varsa beklemeyin; aynı gün bir göz doktoruna veya acil servise başvurun. Geçici bulanıklık yaşıyorsanız bile birkaç hafta içinde düzelmezse göz muayenesi yaptırmanız gerekir.