Gözleri Etkileyen İlaçlar: Yan Etkiler ve Göz Kontrolleri

Bir ilacın prospektüsünü okuduğunuzda yan etkiler arasında “bulanık görme” veya “göz kuruluğu” gibi ifadelerle karşılaşmanız oldukça olasıdır. Gözler, zengin kan dolaşımı, hassas sinir dokusu ve gözyaşı bezleri nedeniyle vücuda alınan pek çok ilaçtan etkilenebilir. Bu etkilerin çoğu hafif ve geçicidir; ancak bazı ilaçlar glokom, katarakt veya geri dönüşü olmayan retina hasarı gibi ciddi sonuçlara yol açabilir. İyi haber şudur: Bu ciddi yan etkilerin önemli kısmı, risklerin bilinmesi ve düzenli göz kontrolleriyle önlenebilir veya erken yakalanabilir.

Bu rehberde gözleri etkilediği iyi bilinen ilaç gruplarını, olası yan etkilerini ve hangi durumlarda hangi kontrollerin yapılması gerektiğini anlatıyoruz. Bu bilgiler sizi korkutmak ya da ilacınızı bırakmaya yönlendirmek için değil, hekiminizle doğru soruları sorabilmeniz için hazırlanmıştır. Hiçbir ilacı doktorunuza danışmadan bırakmayın veya dozunu değiştirmeyin; bazı ilaçların ani kesilmesi göz yan etkisinden çok daha tehlikeli olabilir.

İlaçlar gözleri nasıl etkiler?

İlaçların göz üzerindeki etkileri birkaç farklı mekanizmayla ortaya çıkar:

• Göz içi basıncını artırma: Göz sıvısının dışa akışını azaltarak (steroidler) veya göz bebeğini büyüterek dar açılı gözlerde açı kapanmasını tetikleyerek (antikolinerjikler, bazı soğuk algınlığı ilaçları).
• Merceği etkileme: Uzun süreli steroid kullanımı katarakt oluşumunu hızlandırabilir.
• Retinaya toksik etki: Hidroksiklorokin gibi ilaçlar retina hücrelerinde birikerek hasar oluşturabilir.
• Gözyaşı üretimini azaltma: Antihistaminikler, bazı antidepresanlar, idrar söktürücüler ve izotretinoin kuruluğa yol açabilir.
• Görme sinirine etki: Etambutol, amiodaron ve bazı diğer ilaçlar nadiren optik nöropatiye neden olabilir.
• Kas ve iris etkileri: Tamsulosin gibi alfa blokerler iris kasının tonusunu etkiler.

Kortikosteroidler: Glokom ve katarakt riski

Kortikosteroidler (kortizon) astım, KOAH, romatizmal hastalıklar, alerjiler, cilt hastalıkları ve organ nakli gibi pek çok durumda hayat kurtaran ilaçlardır. Ancak göze iki önemli yan etkileri vardır:

Steroid kaynaklı glokom

Steroidler bazı kişilerde göz içi sıvısının dışa akışını azaltarak göz tansiyonunu yükseltir. Bu kişilere “steroid yanıtlayıcı” denir. Göz tansiyonu yükseldiğinde genellikle hiçbir belirti olmaz; kontrol edilmezse görme sinirinde kalıcı hasar, yani glokom gelişebilir. Risk en yüksek göz damlası şeklindeki steroidlerde ve göz içine yapılan steroid enjeksiyonlarında görülür, ancak ağızdan alınan tabletler, uzun süreli yüksek doz inhaler ve burun spreyleri, hatta göz kapağına sürülen kremler de riski artırabilir. Ailesinde glokom olanlar, yüksek miyoplar ve diyabet hastaları daha fazla risk altındadır.

Steroid kaynaklı katarakt

Uzun süreli steroid kullanımı, merceğin arka kısmında gelişen bir katarakt türüne (arka subkapsüler katarakt) yol açabilir. Bu tür katarakt özellikle okuma güçlüğü ve parlak ışıkta kamaşma şikâyetleri yaratır. Gelişen katarakt ameliyatla başarıyla tedavi edilebilir. Katarakt rehberimizde daha fazla bilgi bulabilirsiniz.

Steroidler ayrıca santral seröz koryoretinopati adı verilen, retina altında sıvı birikmesine yol açan bir hastalığın da bilinen risk faktörüdür.

Hidroksiklorokin: Retina taraması neden şart?

Hidroksiklorokin; lupus, romatoid artrit, Sjögren sendromu ve bazı diğer otoimmün hastalıkların tedavisinde yaygın olarak kullanılan, genel olarak güvenli kabul edilen bir ilaçtır. Ancak uzun süreli kullanımda retina hasarına (hidroksiklorokin retinopatisi) yol açabilir. Bu hasar başlangıçta belirti vermez, ilerledikten sonra fark edildiğinde ise genellikle geri dönüşü yoktur ve ilaç kesilse bile bir süre ilerlemeye devam edebilir. Bu nedenle erken evrede, görme etkilenmeden yakalanması hedeflenir.

Risk faktörleri

• Uzun kullanım süresi (risk özellikle beş yıldan sonra belirgin olarak artar)
• Vücut ağırlığına göre yüksek günlük doz
• Böbrek yetmezliği
• Tamoksifen gibi bazı ilaçların birlikte kullanımı
• Önceden var olan retina veya makula hastalığı

Tarama programı

Amerikan Oftalmoloji Akademisi (AAO) ve Kraliyet Oftalmologlar Koleji (RCOphth) gibi kuruluşların önerilerine göre genel yaklaşım şöyledir: İlaca başlandıktan sonraki ilk yıl içinde bir başlangıç göz muayenesi yapılır. Ek risk faktörü olmayan kişilerde, beş yıllık kullanımdan sonra yıllık taramaya geçilir; risk faktörü olanlarda yıllık tarama daha erken başlatılır. Taramada göz dibi muayenesinin yanı sıra optik koherens tomografi (OCT) ve otomatik görme alanı testi gibi hassas testler kullanılır. Asya kökenli hastalarda hasar farklı bir bölgede başlayabildiği için daha geniş görme alanı testleri tercih edilir. Tarama aralıklarını ve dozu sizin durumunuza göre hekiminiz belirler.

Tamsulosin ve katarakt ameliyatı: Gevşek iris sendromu

Tamsulosin ve benzeri alfa-1 bloker ilaçlar, iyi huylu prostat büyümesine bağlı idrar şikâyetlerinin tedavisinde sıkça kullanılır; bazen böbrek taşının düşürülmesine yardımcı olmak için de reçete edilir. Bu ilaçlar gözün kendisine zarar vermez, ancak katarakt ameliyatını zorlaştırabilir.

Bu ilaçları kullanan veya geçmişte kullanmış kişilerde ameliyat sırasında iris gevşek ve dalgalı bir hal alabilir, göz bebeği beklenmedik şekilde küçülebilir. Buna intraoperatif gevşek iris sendromu (IFIS) denir. Cerrah durumu önceden bilirse özel ilaçlar ve aletlerle önlem alarak ameliyatı güvenle tamamlayabilir. Bilmezse komplikasyon riski artar.

Antihistaminikler ve göz kuruluğu

Alerji tabletleri (antihistaminikler) ve antihistaminik içeren soğuk algınlığı ilaçları, gözyaşı salgısını azaltarak göz kuruluğuna yol açabilir veya mevcut kuruluğu artırabilir. Bu etki eski kuşak, uyku yapan antihistaminiklerde daha belirgindir, ancak yeni kuşak ilaçlarda da görülebilir.

Benzer kuruluk etkisi şu ilaç gruplarında da görülebilir:

• Bazı antidepresanlar (özellikle trisiklik antidepresanlar) ve kaygı ilaçları
• Mesane aşırı aktivitesi için kullanılan antikolinerjik ilaçlar
• İdrar söktürücüler (diüretikler) ve bazı tansiyon ilaçları (beta blokerler)
• Hormon tedavileri
• Parkinson ilaçlarının bir kısmı

Kuruluk yaşıyorsanız koruyucusuz suni gözyaşları yardımcı olabilir; ilacınızı değiştirmek gerekip gerekmediğine hekiminiz karar verir. Kuru göz rehberimizde ek öneriler bulabilirsiniz.

İzotretinoin (akne ilacı) ve gözler

İzotretinoin, şiddetli akne tedavisinde kullanılan, A vitamini türevi güçlü bir ilaçtır. Yağ bezlerinin üretimini azaltarak etki eder; bu etki göz kapağı kenarındaki meibom bezlerini de kapsar. Sonuç olarak gözyaşı filminin yağ tabakası incelir ve buharlaşma artar.

Olası göz yan etkileri

• Göz kuruluğu, yanma ve batma hissi (en sık görülen yan etki)
• Göz kapağı kenarında iltihap (blefarit)
• Kontakt lens toleransında azalma
• Gece görüşünde azalma (nadir ama önemli; gece araç kullananlar dikkatli olmalı)
• Çok nadiren kafa içi basınç artışına bağlı görme bulanıklığı ve baş ağrısı; özellikle tetrasiklin grubu antibiyotiklerle birlikte kullanıldığında risk artar

Kuruluk şikâyetleri çoğunlukla suni gözyaşı ve göz kapağı hijyeniyle kontrol altına alınabilir ve genellikle tedavi bittikten sonra azalır. Gece görüşünde azalma veya şiddetli baş ağrısıyla birlikte görme bulanıklığı olursa hekiminize hemen bildirin.

Topiramat: Ani açı kapanması ve miyopi

Topiramat; epilepsi, migren önleme ve bazen kilo verme amacıyla kullanılan bir ilaçtır. Nadir görülmekle birlikte gözde ciddi bir yan etkisi vardır: Siliyer cisim çevresinde sıvı birikmesi sonucu mercek ve iris öne doğru itilir. Bu durum her iki gözde aynı anda akut açı kapanması glokomuna ve ani gelişen miyopiye (uzağı bulanık görme) yol açabilir. Bu tablo genellikle ilaca başladıktan sonraki ilk haftalarda, çoğunlukla ilk ay içinde ortaya çıkar.

Belirtiler

• İki gözde birden ani bulanık görme, özellikle uzağı görmede zorluk
• Göz ağrısı, kızarıklık
• Baş ağrısı, bulantı veya kusma
• Işıkların etrafında haleler

Bu belirtiler acil göz muayenesi gerektirir. Tedavide ilacın hekim kontrolünde kesilmesi ve göz basıncını düşüren ilaçlar kullanılır. Bu tür açı kapanmasında klasik lazer iridotomi genellikle etkili değildir; bu yüzden ilacın sorumlu olduğunun tanınması çok önemlidir. Benzer mekanizmayla etki eden bazı sülfonamid türevi ilaçlar da bu tabloya yol açabilir.

Amiodaron: Kornea birikintileri ve görme siniri

Amiodaron, kalp ritim bozukluklarında kullanılan etkili bir ilaçtır. Uzun süreli kullananların büyük çoğunluğunda korneada girdap şeklinde ince birikintiler (vorteks keratopati) oluşur. Bu birikintiler genellikle görmeyi etkilemez ve ilacı bırakmayı gerektirmez; bazı kişilerde ışıkların etrafında hale görme veya hafif kamaşmaya yol açabilir.

Çok daha nadir ama önemli bir yan etki ise görme sinirinin etkilenmesidir (amiodaron ilişkili optik nöropati). Bu durumda genellikle sinsice başlayan görme kaybı ve görme sinirinde şişlik görülür. Amiodaron kullananlarda görmede açıklanamayan bir azalma olursa göz hekimine başvurulmalı ve kardiyolog ile birlikte değerlendirme yapılmalıdır. İlaç kalp ritmi için hayati olabileceğinden kendi başınıza bırakmamalısınız.

Gözü etkileyebilen diğer ilaçlar

Bu liste kapsamlı değildir. Kullandığınız bir ilacın göz yan etkisi olup olmadığını öğrenmenin en güvenilir yolu, prospektüsü okumak ve eczacınıza veya doktorunuza danışmaktır.

İlaç kullanırken gözlerinizi nasıl korursunuz?

1. İlaç listenizi hazırlayın: Göz muayenesine giderken tablet, damla, sprey, krem ve bitkisel ürünler dahil kullandığınız tüm ilaçların listesini götürün.
2. Göz hekiminizi bilgilendirin: Özellikle steroid, hidroksiklorokin, tamsulosin, topiramat, amiodaron veya etambutol kullanıyorsanız mutlaka belirtin.
3. Tarama programına uyun: Hekiminizin önerdiği kontrol aralıklarını aksatmayın; erken evrede belirti olmaması hasarın olmadığı anlamına gelmez.
4. Değişiklikleri not edin: Yeni bir ilaca başladıktan sonra görmenizde değişiklik olursa tarihini ve özelliğini kaydedin.
5. Evde basit izlem: Retina riski olan ilaçlarda Amsler ızgarası gibi testler merkezi görmedeki değişiklikleri fark etmenize yardımcı olabilir, ancak profesyonel taramanın yerini tutmaz.
6. İlacı kendi başınıza bırakmayın: Yan etki şüphesinde önce reçeteyi yazan hekime ve göz hekimine danışın.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Bunların dışında, uzun süreli steroid kullanımı, hidroksiklorokin tedavisi veya etambutol başlangıcı gibi durumlarda belirti olmasa bile planlı göz kontrolleri yapılmalıdır. Hangi muayenelerin yapıldığını göz muayenesi rehberimizde bulabilirsiniz.