Oküler Migren ve Görsel Aura: Belirtiler, Tetikleyiciler ve Uyarılar

Bilgisayar başında çalışırken görme alanınızın ortasında küçük, parıldayan bir nokta belirdiğini, bu noktanın yavaş yavaş genişleyerek zikzaklı, titreşen bir yay hâline geldiğini ve yaklaşık yarım saat sonra kendiliğinden kaybolduğunu düşünün. Bu deneyimi yaşayanların çoğu korkuyla göz hekimine başvurur. Çoğu zaman tanı, halk arasında “oküler migren” ya da “göz migreni” denen migren aurasıdır. Aura, migren baş ağrısından önce ya da baş ağrısı olmadan ortaya çıkan, beyinden kaynaklanan geçici bir görme olayıdır.

“Oküler migren” terimi aslında iki farklı durumu tarif etmek için karışık biçimde kullanılır: Çok daha sık görülen ve beyindeki görme merkezinden kaynaklanan görsel aura ile tek gözü etkileyen ve çok nadir görülen retinal migren. Ayrıca benzer görme belirtileri, bazen geçici iskemik atak (TİA) ya da inme gibi acil durumların işareti olabilir. Bu rehberde bu durumları birbirinden nasıl ayırabileceğinizi, tipik belirtileri, tetikleyicileri ve hangi durumlarda acil yardım almanız gerektiğini anlatıyoruz.

Migren aurası nedir?

Migren, sık görülen ve çoğu zaman ailesel yatkınlık gösteren nörolojik bir hastalıktır. Dünya Sağlık Örgütü migreni, dünyada en fazla yeti kaybına yol açan hastalıklar arasında saymaktadır. Migren hastalarının yaklaşık üçte birinde, en azından bazı ataklarda aura görülür.

Auranın en yaygın açıklaması, beynin arka kısmındaki görme merkezinde (oksipital korteks) başlayan ve beyin yüzeyinde yavaş bir dalga hâlinde yayılan elektriksel aktivite değişikliğidir (yayılan kortikal depresyon). Bu dalga dakikada birkaç milimetre ilerlediği için görsel belirtiler de yavaş yavaş genişler ve yer değiştirir. Belirtiler beyinden kaynaklandığı için gözü kapattığınızda da devam eder ve her iki gözün aynı tarafındaki görme alanını etkiler.

Tipik görsel aura belirtileri

• Parıldayan zikzak çizgiler: Genellikle görme alanının ortasına yakın küçük bir noktada başlar, kenarları parlak ve titreşen, kale surlarını andıran bir yay biçiminde genişleyerek çevreye doğru ilerler (fortifikasyon spektrumu).
• Kör nokta (skotom): Görme alanının bir bölümünde bulanık ya da boş bir alan; bazen zikzakların içinde yer alır.
• Parıltılar, yanıp sönen ışıklar ve renkli desenler
• Isı dalgası gibi titreşen görüntü ya da su altından bakıyormuş hissi
• Görme alanının yarısında geçici kayıp: Örneğin yazının sağ yarısını okuyamama.

Görsel auraya bazen başka aura belirtileri eşlik eder: Elden başlayıp kola ve yüze doğru yayılan karıncalanma, kısa süreli konuşma güçlüğü. Aura genellikle 5-60 dakika sürer; ardından baş ağrısı gelebilir ya da gelmeyebilir. Baş ağrısı olmayan auraya “baş ağrısız migren aurası” ya da halk arasında “sessiz migren” denir; özellikle ileri yaşlarda daha sık görülür.

Retinal migren

Retinal migren, tek gözde tekrarlayan, geçici görme bozukluğu ya da kaybı ile karakterize, çok nadir görülen bir migren türüdür. Belirtiler arasında tek gözde parıltılar, kör nokta ya da tamamen kararma bulunur; genellikle bir saatten kısa sürer ve sıklıkla baş ağrısı eşlik eder. Nedeninin retinayı besleyen damarlardaki geçici daralma olduğu düşünülmektedir.

Burada çok önemli bir nokta vardır: Tek gözde geçici görme kaybının en önemli nedenleri arasında retina damarlarına giden kan akımının bir pıhtı veya plak parçası tarafından geçici olarak engellenmesi (amaurosis fugax) yer alır. Bu, inmenin habercisi olabilir. Bu nedenle tek gözde geçici görme kaybı yaşayan her kişide, retinal migren tanısı konmadan önce şah damarı darlığı, kalp ritim bozuklukları, dev hücreli arterit ve diğer damar hastalıkları mutlaka araştırılmalıdır. Retinal migren, ancak bu nedenler dışlandıktan sonra konabilecek bir tanıdır.

Ne zaman inme veya TİA uyarısı olabilir?

Geçici iskemik atak (TİA), beynin ya da gözün bir bölgesine giden kan akımının kısa süreli kesilmesidir. Belirtiler genellikle dakikalar içinde geçer, ancak TİA geçiren kişilerde sonraki günlerde ve haftalarda inme riski belirgin şekilde artar. Bu nedenle TİA, belirtiler geçmiş olsa bile acil bir durumdur.

Migren aurasını TİA’dan ayırmaya yardımcı olan bazı ipuçları vardır, ancak bu ayrım her zaman kolay değildir:

• Başlangıç hızı: Aura belirtileri yavaşça yayılır; TİA belirtileri genellikle aniden, en yoğun hâlinde başlar.
• Belirti türü: Aura çoğunlukla parıltı ve ışık gibi “pozitif” görüntülerle gelir; TİA’da görme kaybı ve karartı gibi “negatif” belirtiler ön plandadır.
• Ardışıklık: Aurada görme belirtileri geçerken karıncalanma başlayabilir; TİA’da belirtiler aynı anda ortaya çıkar.
• Öykü: Yıllardır benzer ataklar yaşayan genç bir kişide aura olasılığı yüksektir; ileri yaşta, yüksek tansiyon, diyabet, sigara, kalp ritim bozukluğu olan birinde ilk kez görülen belirtiler daha şüphelidir.

Migren aurasının tetikleyicileri

Migren ataklarını herkeste farklı etkenler tetikleyebilir. En sık bildirilen tetikleyiciler şunlardır:

• Uyku düzensizliği: Az uyumak, fazla uyumak ya da uyku saatlerinin değişmesi. Uyku ile göz sağlığı arasındaki ilişki için uyku ve göz sağlığı rehberimize göz atabilirsiniz.
• Stres ve stres sonrası rahatlama: Yoğun bir haftanın ardından gelen hafta sonu atakları sık görülür. Bkz. stres ve gözler.
• Öğün atlama ve susuz kalma
• Hormonal değişiklikler: Adet dönemi, bazı doğum kontrol yöntemleri ve gebelik.
• Parlak, titreşen veya yanıp sönen ışıklar ve uzun süreli ekran kullanımı
• Bazı yiyecek ve içecekler: Alkol (özellikle kırmızı şarap), yaşlandırılmış peynirler, işlenmiş etler, aşırı kafein veya kafeinin aniden kesilmesi. Bu tetikleyiciler kişiden kişiye büyük farklılık gösterir.
• Yoğun kokular, hava değişiklikleri ve yüksek rakım

Tetikleyicilerinizi belirlemenin en iyi yolu bir migren günlüğü tutmaktır. Ataklarınızın tarihini, saatini, süresini, öncesinde ne yediğinizi, ne kadar uyuduğunuzu, stres düzeyinizi ve adet döngünüzü not edin. Birkaç ay sonra belirgin örüntüler ortaya çıkabilir.

Ekran kullanımı, göz yorgunluğu ve migren

Uzun süre ekrana bakmak, yanlış ayarlanmış monitör, düzeltilmemiş göz numarası ve az göz kırpma, göz yorgunluğu ve baş ağrısına yol açabilir; migrene yatkın kişilerde bu durum atakları tetikleyebilir. Göz yorgunluğuna bağlı baş ağrısı genellikle alın ve şakaklarda, akşama doğru artan ve dinlenmeyle geçen bir ağrıdır; görsel aura yapmaz. Bu konuda göz yorgunluğu ve baş ağrısı yazımızı okuyabilirsiniz.

Ekran kaynaklı tetiklenmeyi azaltmak için şunları deneyebilirsiniz:

• Her 20 dakikada bir, 20 saniye boyunca yaklaşık 6 metre uzağa bakın (20-20-20 kuralı).
• Ekran parlaklığını ortam ışığına uygun ayarlayın; karanlık odada parlak ekrandan kaçının.
• Ekranın titreşimsiz (flicker-free) olduğundan ve yenileme hızının yeterli olduğundan emin olun.
• Gözlük numaranızın güncel olduğundan emin olun.
• Düzenli molalar verin ve su için.

Monitör ayarları için ekran kurulum aracımızı kullanabilirsiniz. Göz gevşetme egzersizleri ve molalar ekran kaynaklı göz yorgunluğunu hafifletebilir; ancak migreni tedavi etmez.

Tanı nasıl konur?

Migren aurası tanısı çoğunlukla ayrıntılı bir öyküye ve normal bir muayeneye dayanır. Göz hekimi görme keskinliğini, görme alanını, göz bebeklerini ve göz dibini değerlendirerek gözle ilgili bir sorun olup olmadığını araştırır. Özellikle tek gözde belirtiler, yeni başlayan veya alışılmadık aura, ileri yaş ya da damar hastalığı risk faktörleri varsa nöroloji değerlendirmesi, beyin görüntülemesi, şah damarı ultrasonu, kalp ritmi takibi ve kan testleri istenebilir. Göz muayenesi süreçleri için göz muayenesi rehberimize bakabilirsiniz.

Tedavi ve önleme

Aura genellikle kendiliğinden geçer ve sırasında yapılabilecek en iyi şey güvenli bir yerde durmak, araç kullanıyorsanız kenara çekmek ve belirtiler tamamen geçene kadar beklemektir. Karanlık ve sessiz bir ortamda dinlenmek rahatlatıcı olabilir.

• Atak tedavisi: Baş ağrısı gelişirse hekimin önerdiği ağrı kesiciler veya migrene özgü ilaçlar kullanılabilir. Bazı migren ilaçları damar daraltıcı etkileri nedeniyle belirli kişilerde uygun olmayabilir; ilaç seçimi hekime aittir.
• Koruyucu tedavi: Ataklar sık veya çok rahatsız ediciyse hekiminiz koruyucu ilaçlar önerebilir. Son yıllarda migrene özgü yeni koruyucu tedaviler de kullanıma girmiştir.
• Yaşam tarzı: Düzenli uyku, öğün atlamamak, yeterli sıvı almak, düzenli fiziksel aktivite ve stres yönetimi atak sıklığını azaltabilir.

Ne zaman doktora gitmelisiniz?

• İlk kez görsel aura yaşadıysanız, özellikle 40 yaşından sonra
• Auranız bir saatten uzun sürüyorsa veya her zamankinden farklıysa
• Belirtiler yalnızca bir gözde oluyorsa
• Aura her zaman aynı tarafta görülüyorsa
• Ataklarınız sıklaşıyor veya günlük yaşamınızı etkiliyorsa
• Auraya kalıcı bir görme alanı kaybı eşlik ediyorsa

Yukarıdaki acil uyarı kutusunda belirtilen ani görme kaybı, konuşma bozukluğu, yüzde kayma veya güçsüzlük gibi belirtilerde ise hekime gitmeyi beklemeden 112’yi arayın. Diğer acil göz durumları için göz acilleri rehberimize göz atabilirsiniz.