Optik Nörit: Ağrılı Görme Kaybı, MS İlişkisi ve Tedavi

Bir sabah uyandığınızda bir gözünüzün sanki buğulu bir camın ardından görüyormuş gibi bulanıklaştığını, gözünüzü sağa sola çevirdiğinizde gözün arkasında sızlayan bir ağrı hissettiğinizi düşünün. Kırmızı renkler eskisi kadar canlı değil, ışıklar soluk görünüyor. Bu tablo, görme sinirinin iltihabı olan optik nörit (optic neuritis) için oldukça tipiktir. Optik nörit en sık 20 ile 45 yaş arasındaki kişilerde, özellikle de kadınlarda görülür ve çoğu zaman tek gözü etkiler.

İyi haber şu ki optik nöritli kişilerin büyük çoğunluğunda görme, birkaç hafta ile birkaç ay içinde kendiliğinden ya da tedaviyle belirgin şekilde düzelir. Ancak optik nörit bazen multipl skleroz (MS) gibi bir hastalığın ilk işareti olabilir; bu nedenle doğru tanı, beyin görüntülemesi ve nörolojik takip büyük önem taşır. Bu rehberde optik nöritin nasıl ortaya çıktığını, hangi testlerle teşhis edildiğini, tedavide steroidlerin yerini ve uzun vadeli beklentileri ayrıntılı olarak anlatıyoruz.

Optik nörit nedir?

Optik sinir, retinadaki milyonlarca sinir hücresinin uzantılarından oluşan ve görsel bilgiyi beyne ileten bir kablo demeti gibidir. Bu liflerin etrafını, elektrik sinyallerinin hızlı iletilmesini sağlayan miyelin adı verilen yalıtkan bir kılıf sarar. Optik nöritte bağışıklık sistemi bu miyelin kılıfa saldırır; sinir şişer, sinyal iletimi yavaşlar ve bozulur. Sonuç olarak görüntü beyne eksik ya da bulanık ulaşır. Görmenin beyne nasıl taşındığını merak ediyorsanız görme nasıl gerçekleşir rehberimize göz atabilirsiniz.

İltihap optik sinirin göz küresinin hemen arkasındaki bölümünde yer alıyorsa ve göz dibi muayenesinde sinir başı normal görünüyorsa buna retrobulber optik nörit denir; yetişkinlerde en sık görülen tip budur. Sinir başı da şişmişse papillit adını alır; bu tip çocuklarda daha sık görülür. Klasik bir söz vardır: retrobulber nöritte "hasta hiçbir şey görmez, doktor da hiçbir şey görmez", çünkü göz dibi tamamen normal olabilir.

Kimlerde görülür?

• Genellikle 20-45 yaş arası genç yetişkinler
• Kadınlarda erkeklere göre yaklaşık iki ila üç kat daha sık
• Ekvatordan uzak, kuzey enlemlerde yaşayan toplumlarda daha yaygın (MS ile benzer coğrafi dağılım)
• Daha önce MS tanısı almış ya da ailesinde MS bulunan kişiler

Belirtiler: Ağrılı görme kaybını tanımak

Optik nöritin belirtileri genellikle saatler ya da birkaç gün içinde gelişir ve yaklaşık bir-iki hafta içinde en kötü noktasına ulaşır. Ardından çoğu kişide kendiliğinden düzelme başlar.

• Göz ağrısı: Hastaların büyük çoğunluğunda bulunur. Ağrı tipik olarak gözü hareket ettirince artar ve çoğu zaman görme kaybından birkaç gün önce başlar.
• Bulanık veya azalmış görme: Hafif bir bulanıklıktan ışığı bile zor seçmeye kadar değişebilir.
• Renk görmede bozulma (diskromatopsi): Renkler soluk, yıkanmış gibi görünür. Kırmızı bir nesne etkilenen gözle bakıldığında pembemsi veya kahverengimsi algılanabilir.
• Görme alanında leke (skotom): Genellikle görüşün merkezinde ya da merkeze yakın bulanık veya karanlık bir alan.
• Işık parlamaları (fosfen): Bazı kişiler göz hareketiyle kısa ışık çakmaları fark eder.
• Uhthoff fenomeni: Sıcak duş, ateş veya egzersiz sonrası vücut ısısı yükseldiğinde görmenin geçici olarak kötüleşmesi. Bu durum tehlikeli değildir ve serinleyince düzelir.

Renk algısındaki değişikliği evde fark etmek için iki gözünüzle ayrı ayrı kırmızı bir nesneye bakıp karşılaştırabilirsiniz; ancak bu bir tanı yöntemi değildir. Sitemizdeki renk görme testi genel bir fikir verebilir, fakat ani renk değişikliği fark ettiyseniz test sonucunu beklemeden göz doktoruna başvurmalısınız.

Nedenleri ve multipl skleroz (MS) ile ilişkisi

Optik nöritin en sık nedeni, bağışıklık sisteminin miyelin kılıfa yönelik saldırısıdır. Bu tablo çoğu zaman tek başına ortaya çıkar (izole optik nörit), ancak bazı kişilerde merkezi sinir sistemini etkileyen daha yaygın bir hastalığın parçasıdır.

Multipl skleroz

Multipl skleroz, beyin ve omurilikteki miyelin kılıfların tekrarlayan şekilde hasar gördüğü kronik bir hastalıktır. Optik nörit, MS'li kişilerin önemli bir bölümünde hastalığın seyri boyunca en az bir kez görülür ve birçok kişide MS'in ilk belirtisi olarak ortaya çıkar. ABD'de yürütülen ve alanın en önemli çalışmalarından biri olan Optic Neuritis Treatment Trial (ONTT) uzun dönem takip sonuçlarına göre, optik nörit atağı geçiren kişilerde 15 yıl içinde MS gelişme olasılığı yaklaşık yüzde 50 civarındadır. Bu riski belirleyen en önemli faktör beyin MR bulgularıdır: Başlangıçta beyinde MS ile uyumlu lezyon bulunmayan kişilerde risk belirgin şekilde düşük, bir veya daha fazla lezyon bulunanlarda ise belirgin şekilde yüksektir.

Nöromiyelitis optika (NMO) ve MOG antikor hastalığı

Son yıllarda MS dışında optik nörite yol açan iki önemli hastalık daha iyi tanınmaya başladı: nöromiyelitis optika spektrum bozukluğu (aquaporin-4 antikoru ile ilişkili) ve MOG antikor ilişkili hastalık. Bu durumlarda optik nörit daha ağır seyredebilir, iki gözü birden etkileyebilir ve tekrarlama eğilimi gösterebilir. Tedavi yaklaşımları MS'ten farklı olduğu, hatta bazı MS ilaçları NMO'yu kötüleştirebildiği için kan testleriyle bu antikorların araştırılması özellikle atipik vakalarda önemlidir.

Diğer nedenler

• Enfeksiyonlar (örneğin sifiliz, Lyme hastalığı, bazı viral enfeksiyonlar, kedi tırmığı hastalığı)
• Sarkoidoz ve lupus gibi sistemik iltihabi hastalıklar
• Çocuklarda viral enfeksiyon veya aşı sonrası gelişebilen iltihabi tablolar (çok nadir)
• Komşu sinüs veya göz çukuru iltihapları

Teşhis nasıl konur?

Optik nörit tanısı öncelikle belirtilere ve ayrıntılı bir göz muayenesine dayanır. Göz doktoru şunları değerlendirir:

1. Görme keskinliği: Harf eşeliyle her göz ayrı ölçülür.
2. Renk görme: Ishihara gibi renkli plak testleriyle iki göz karşılaştırılır.
3. Pupil refleksi: Işık bir gözden diğerine hızla gezdirildiğinde etkilenen gözün pupilinin daha zayıf tepki vermesi (göreceli afferent pupil defekti) optik sinir hastalığının önemli bir işaretidir.
4. Göz dibi muayenesi: Optik sinir başının şişkin olup olmadığına bakılır.
5. Görme alanı testi: Merkezi ya da çevresel görme alanındaki kayıpları haritalar.
6. Optik koherens tomografi (OKT): Retina sinir lifi tabakasının kalınlığını ölçer; özellikle iyileşme döneminde sinir lifi kaybını göstermede faydalıdır.

Göz muayenesinin ardından en önemli tetkik kontrastlı beyin ve orbita MR görüntülemesidir. MR hem optik sinirdeki iltihabı gösterir hem de beyinde MS ile uyumlu beyaz cevher lezyonlarını araştırır. Gerekli görüldüğünde kan testleri (AQP4 ve MOG antikorları, enfeksiyon ve iltihap belirteçleri) ve nadiren beyin omurilik sıvısı incelemesi yapılır. Göz muayenesi sırasında neler yapıldığını daha iyi anlamak için göz muayenesi rehberimizi okuyabilirsiniz.

Tedavi: Steroidler ve diğer seçenekler

Tipik optik nöritte görme çoğu zaman kendiliğinden düzelir; bu nedenle tedavi her hastada zorunlu değildir. Tedavi kararı görme kaybının derecesine, kişinin günlük yaşam ihtiyaçlarına, MR bulgularına ve altta yatan nedene göre doktor tarafından verilir.

Yüksek doz damardan steroid

ONTT çalışması, birkaç gün süren yüksek doz damardan kortikosteroid tedavisinin ardından kısa süreli ağızdan steroidle devam edilmesinin görmenin daha hızlı düzelmesini sağladığını, ancak bir yıl sonundaki nihai görme düzeyini belirgin şekilde değiştirmediğini gösterdi. Aynı çalışmada, yalnızca düşük doz ağızdan steroid verilen grupta optik nöritin tekrarlama riskinin daha yüksek olduğu dikkat çekti. Bu nedenle tipik optik nöritte tek başına düşük doz ağızdan steroid genellikle önerilmez. Steroid tedavisinin uyku bozukluğu, mide yakınmaları, kan şekerinde yükselme, ruh hali değişiklikleri gibi yan etkileri olabileceği için karar mutlaka hekiminizle birlikte verilmelidir. Doz ve süreyi yalnızca doktor belirler.

Plazma değişimi (plazmaferez)

Steroide yanıt vermeyen ağır görme kaybında, özellikle NMO veya MOG antikor ilişkili vakalarda, kandaki zararlı antikorları uzaklaştırmak amacıyla plazma değişimi uygulanabilir. Bu tedavi genellikle hastanede, uzman merkezlerde yapılır.

Uzun dönem tedaviler

MR'da MS ile uyumlu lezyonlar varsa nöroloji uzmanı, gelecekteki atakların sıklığını azaltmak için hastalık modifiye edici tedavileri önerebilir. NMO veya tekrarlayan MOG hastalığında ise farklı bağışıklık baskılayıcı ilaçlar kullanılır. Bu tedaviler göz doktoru ve nöroloğun ortak takibini gerektirir.

İyileşme süreci ve prognoz

Optik nöritin seyri genellikle umut vericidir. Ağrı çoğu zaman birkaç gün içinde azalır. Görme ise tipik olarak ikinci-üçüncü haftalarda düzelmeye başlar ve iyileşme birkaç ay boyunca devam eder. ONTT verilerine göre hastaların büyük çoğunluğu bir yıl içinde iyi bir görme keskinliğine kavuşmuştur.

Bununla birlikte, harf eşelinde "tam" görme ölçülse bile birçok kişi etkilenen gözde bazı ince farklılıklar fark eder:

• Renklerin diğer göze göre biraz daha soluk görünmesi
• Loş ışıkta veya düşük kontrastlı ortamlarda görmede zorlanma
• Derinlik algısında hafif azalma
• Sıcakta veya yorgunlukta geçici bulanıklık (Uhthoff fenomeni)

Optik nörit aynı gözde ya da diğer gözde tekrarlayabilir. Tekrarlama riski, altta MS, NMO veya MOG hastalığı varsa daha yüksektir. Takip muayenelerinde OKT ile sinir lifi tabakası izlenerek kalıcı hasarın boyutu değerlendirilebilir. Kontrast duyarlılığınızı merak ediyorsanız kontrast duyarlılığı testimizi deneyebilirsiniz; ancak sonuçlar tıbbi takibin yerini tutmaz.

Optik nöritle yaşamak: Pratik öneriler

• Nöroloji takibini aksatmayın: Özellikle MR'da lezyon saptandıysa düzenli kontroller hayati önem taşır.
• Vücut ısısını yönetin: Sıcak havalarda, saunada veya yoğun egzersizde görmeniz geçici olarak bozulabilir. Serin ortamlar ve bol sıvı yardımcı olur.
• Araç kullanırken dikkatli olun: Görmeniz yeterince düzelmeden, özellikle gece araç kullanmayın. Ehliyet koşullarını göz doktorunuza danışın.
• Göz egzersizleri hakkında gerçekçi olun: Göz egzersizleri optik sinir iltihabını iyileştirmez veya sinir liflerini onarmaz. Ancak gevşeme tekniklerinin genel rahatlamaya katkısı olabilir; bilimsel kanıtları göz egzersizlerinin bilimsel değerlendirmesi yazımızda özetledik.
• Sigarayı bırakın ve D vitamini düzeyinize baktırın: Sigara MS riskini ve ilerleyişini olumsuz etkiler. Düşük D vitamini düzeyinin MS riskiyle ilişkili olduğu bilinmektedir; takviye ihtiyacına doktorunuz karar verir.
• Duygusal desteği ihmal etmeyin: Ani görme kaybı ve olası MS tanısı kaygı yaratabilir. Hasta dernekleri ve psikolojik destek bu süreçte değerlidir.

Kalıcı görme kaybı yaşayan nadir hastalar için büyüteçler, kontrast artırıcı düzenlemeler ve görme rehabilitasyonu seçenekleri mevcuttur; bu konuda az görme rehberimiz yol gösterici olabilir.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Bir gözde ani ya da birkaç gün içinde gelişen görme kaybı her zaman ciddiye alınmalıdır. Optik nörit dışında retina dekolmanı, retina damar tıkanıklığı, glokom krizi veya iskemik optik nöropati gibi acil müdahale gerektiren durumlar da benzer belirtilerle başlayabilir.

Acil göz sorunlarında nasıl davranmanız gerektiğini öğrenmek için göz acilleri ve ilk yardım rehberimizi okuyabilirsiniz. Erken başvuru, doğru tanının hızla konmasını ve gerekiyorsa tedaviye zamanında başlanmasını sağlar.