Kornea Nakli ve Göz Bağışı: Yöntemler, İyileşme ve Red Belirtileri

Kornea, gözün en önündeki saydam ve kubbe şeklindeki penceredir. Bir saat camı gibi gözü korur ve ışığı içeri odaklamanın büyük bölümünü üstlenir. Bu pencere hastalık, yaralanma veya enfeksiyon nedeniyle bulanıklaştığında, şekli bozulduğunda ya da şiştiğinde, gözün geri kalanı tamamen sağlıklı olsa bile net görmek mümkün olmaz. Böyle durumlarda hasarlı kornea dokusunun, hayatını kaybetmiş bir bağışçıdan alınan sağlıklı kornea dokusuyla değiştirilmesine kornea nakli (keratoplasti) denir.

Kornea nakli, dünyada en sık uygulanan doku nakillerinden biridir ve başarı oranı yüksektir. Bunun önemli bir nedeni, korneanın kan damarı içermemesi sayesinde bağışıklık sisteminin nakledilen dokuya diğer organlara göre çok daha az tepki vermesidir. Son yirmi yılda cerrahi teknikler de büyük bir dönüşüm geçirdi: Artık korneanın tamamı yerine yalnızca hasarlı tabaka değiştirilebiliyor. Bu rehberde nakil yöntemlerini, kimlere yapıldığını, iyileşme sürecini, nakil reddinin belirtilerini ve göz bağışının nasıl işlediğini anlatıyoruz.

Kornea nakli kimlere yapılır?

Kornea beş temel tabakadan oluşur. En önde yüzeyi kaplayan epitel, ardından korneanın kalınlığının büyük bölümünü oluşturan stroma ve en arkada korneanın saydamlığını koruyan, suyu dışarı pompalayan tek katlı hücre tabakası olan endotel bulunur. Endotel ile stroma arasında Descemet zarı yer alır. Hangi tabakanın hastalandığı, hangi nakil yönteminin seçileceğini belirler. Gözün yapısı hakkında daha fazla bilgi için gözün anatomisi rehberimize bakabilirsiniz.

Başlıca nedenler

• Fuchs endotel distrofisi: Endotel hücrelerinin yaşla birlikte azaldığı kalıtsal bir hastalıktır. Kornea su toplayıp şişer, sabahları daha belirgin bulanık görme olur. Gelişmiş ülkelerde nakillerin en sık nedenlerinden biridir.
• Keratokonus: Korneanın incelip koni şeklinde öne doğru çıkmasıdır. Çoğu hasta gözlük, özel kontakt lens veya kornea çapraz bağlama tedavisiyle idare edilebilir; ancak ileri vakalarda nakil gerekebilir. Ayrıntılar için keratokonus rehberimize göz atabilirsiniz.
• Ameliyat sonrası kornea şişmesi (büllöz keratopati): Katarakt veya diğer göz ameliyatlarından sonra endotel hücrelerinin hasar görmesiyle oluşur.
• Kornea skarları: Geçirilmiş enfeksiyonlar (özellikle herpes ve bakteriyel keratit), yaralanmalar veya kimyasal yanıklar sonrası kalıcı bulanıklık.
• Diğer kornea distrofileri: Kalıtsal olarak korneada bulanık birikimlerin oluştuğu nadir hastalıklar.
• Önceki nakil başarısızlığı: Bazen ikinci bir nakil gerekebilir.
• Acil durumlar: İlaç tedavisine yanıt vermeyen veya korneayı delen enfeksiyonlarda gözün bütünlüğünü korumak için yapılan terapötik nakil.

Kornea enfeksiyonlarının nasıl geliştiğini ve nasıl önlenebileceğini kornea ülseri ve göz enfeksiyonları rehberimizde ayrıntılı olarak anlattık.

Kornea nakli yöntemleri

Geçmişte kornea nakli neredeyse her zaman korneanın tam kalınlıkta değiştirilmesi anlamına geliyordu. Bugün ise cerrahlar mümkün olduğunda yalnızca hastalıklı tabakayı değiştirmeyi tercih ediyor. Bu yaklaşım, daha hızlı iyileşme, daha az astigmatizma ve daha düşük red riski sağlar.

Penetran keratoplasti (PK)

PK'de hastanın korneasının merkezinden, genellikle 7-8 mm çapında tam kat yuvarlak bir parça çıkarılır ve yerine aynı boyuttaki bağışçı korneası çok ince dikişlerle tutturulur. Bu yöntem yüz yılı aşkın süredir kullanılmaktadır ve özellikle korneanın tüm tabakalarını etkileyen hastalıklarda hâlâ önemlidir. Dikişler genellikle bir yıl veya daha uzun süre yerinde kalır ve astigmatizmayı ayarlamak için kademeli olarak alınabilir.

Derin ön lameller keratoplasti (DALK)

DALK'ta korneanın ön tabakaları, endotel ve Descemet zarı yerinde bırakılarak çıkarılır ve yerine bağışçı stroması dikilir. Hastanın kendi endoteli korunduğu için en ciddi red tipi olan endotel reddi görülmez ve uzun vadede nakil daha dayanıklıdır. Özellikle genç keratokonus hastaları için tercih edilen bir yöntemdir.

Endotelyal keratoplasti: DSAEK ve DMEK

Endotelyal nakillerde kornea neredeyse hiç kesilmez. Cerrah küçük bir kesiden hastalıklı endoteli soyar, ardından bağışçı endotelini rulo halinde göze yerleştirir ve açar. Doku, gözün içine verilen bir hava veya gaz kabarcığı yardımıyla korneanın arka yüzüne bastırılarak tutunması sağlanır. Bu nedenle ameliyattan sonraki birkaç gün boyunca hastanın belirli saatler sırt üstü yatması istenir. DMEK, yalnızca yaklaşık 10-15 mikron kalınlığındaki endotel ve Descemet zarını naklettiği için en doğal anatomiyi sağlar ve birçok hastada birkaç hafta içinde çok iyi görme elde edilir.

Ameliyat öncesi ve ameliyat günü

Nakil kararı verildikten sonra hasta, ülkenin göz bankası sistemine göre bekleme listesine alınır. Bekleme süresi ülkeye, bölgeye ve doku teminine göre büyük farklılık gösterir. Ameliyat öncesinde ayrıntılı göz muayenesi, kornea kalınlığı ve topografi ölçümleri, endotel hücre sayımı ve genel sağlık değerlendirmesi yapılır.

Kornea nakli genellikle lokal anestezi (göz çevresine uygulanan uyuşturma) ve sakinleştirici ile ya da bazı durumlarda genel anesteziyle yapılır. Ameliyat süresi yönteme göre yaklaşık bir ila iki saat arasında değişir. Çoğu hasta aynı gün veya ertesi gün evine döner.

İyileşme süreci

Kornea nakli sonrası iyileşme, sabır ve düzenli takip gerektiren bir süreçtir. Görmenin ne kadar sürede düzeleceği büyük ölçüde nakil türüne bağlıdır.

Ameliyat sonrası dikkat edilmesi gerekenler

• Damlaları düzenli kullanın: Steroid damlaları red riskini azaltmak için aylarca, bazen yıllarca düşük dozda kullanılır. Doktorunuza danışmadan asla bırakmayın. Doğru damlatma tekniği için göz damlaları rehberimize bakabilirsiniz.
• Gözü ovuşturmayın ve darbeden koruyun: Özellikle PK sonrası nakil yara yeri yıllarca normal korneadan daha zayıf kalır. Temas sporlarında koruyucu gözlük kullanın.
• Gece kalkanı takın: İlk haftalarda uyurken gözü korumak için.
• Yüzme ve tozlu ortamlardan kaçının: Doktorunuz izin verene kadar havuz, deniz ve hamamdan uzak durun.
• Kontrollere gidin: İlk aylarda sık, sonrasında daha seyrek aralıklarla ömür boyu takip önerilir.
• Göz içi basıncını izletin: Uzun süreli steroid kullanımı göz tansiyonunu yükseltebilir; bu nedenle düzenli ölçüm önemlidir. Göz tansiyonu hakkında bilgi için glokom rehberimize bakabilirsiniz.

Nakil reddi: Belirtileri bilin

Nakil reddi, bağışıklık sisteminin nakledilen dokuyu yabancı olarak tanıyıp ona saldırmasıdır. Kornea, damarsız yapısı sayesinde diğer organlara göre daha az red riski taşır; yine de red ataklarına özellikle ilk yıllarda rastlanabilir ve nakilden yıllar sonra bile ortaya çıkabilir. DMEK'te red oranı en düşük, PK'de ise daha yüksektir. Önceki nakil reddi, korneada damarlanma, iltihabi göz hastalıkları ve genç yaş riski artırır.

Red erken fark edildiğinde, genellikle yoğun steroid damla tedavisiyle geri döndürülebilir. Bu nedenle hastaların red belirtilerini ezberlemesi önerilir. Birçok merkezde kullanılan İngilizce kısaltma RSVP'dir:

• R (Redness): Gözde kızarıklık
• S (Sensitivity): Işığa hassasiyet
• V (Vision): Görmede azalma veya bulanıklaşma
• P (Pain): Ağrı veya rahatsızlık hissi

Göz bağışı nasıl işler?

Kornea nakli tamamen bağışçıların cömertliğine bağlıdır. Yapay kornealar (keratoprotez) bazı özel durumlarda kullanılsa da bağışçı korneasının yerini tutamaz. Dünya genelinde kornea körlüğü yaşayan milyonlarca insan vardır ve bağışçı dokusuna erişim, özellikle birçok gelişmekte olan ülkede hâlâ yetersizdir.

Bağış süreci adım adım

1. Bağış kararı: Kişi yaşamı süresince organ ve doku bağışçısı olmak istediğini resmi kanallar aracılığıyla bildirir ve en önemlisi bu isteğini ailesiyle paylaşır. Türkiye'de bağış kararı e-Devlet üzerinden veya hastanelerin organ nakli koordinatörlükleri aracılığıyla kayıt altına alınabilir; ancak uygulamada vefat sonrası ailenin onayı da istenir.
2. Vefat sonrası: Kornea bağışı, kalp durması sonrası vefat eden kişilerden de yapılabilir; beyin ölümü şartı yoktur. Doku genellikle vefattan sonraki birkaç saat ile bir gün içinde alınmalıdır.
3. Dokunun alınması: Eğitimli ekipler tarafından steril koşullarda yalnızca kornea ya da göz küresi alınır. Yüz görünümü korunur ve cenaze işlemleri, açık tabutla veda dahil, gecikmeden yapılabilir.
4. Güvenlik testleri: Bağışçının tıbbi geçmişi incelenir ve kan örneğinde HIV, hepatit B, hepatit C ve sifiliz gibi bulaşıcı hastalıklar taranır.
5. Göz bankası: Kornea özel bir saklama solüsyonunda göz bankasında muhafaza edilir; endotel hücre yoğunluğu ve dokunun kalitesi mikroskopla değerlendirilir.
6. Eşleştirme ve nakil: Kornea nakillerinde çoğu durumda doku grubu eşleştirmesi gerekmez; uygun doku bekleme listesindeki hastaya ulaştırılır.

Kimler bağışçı olabilir?

Gözlük kullanan, katarakt ameliyatı olmuş, şeker hastalığı olan veya ileri yaştaki kişiler de çoğu zaman kornea bağışçısı olabilir. Kornea kan damarı içermediği için kan grubu eşleşmesi aranmaz. Ancak bazı bulaşıcı hastalıklar, belirli kan kanserleri, bazı nörolojik hastalıklar ve korneayı etkileyen önceki lazer ameliyatları gibi durumlar bağışı engelleyebilir veya dokunun kullanım şeklini değiştirebilir. Bağışa uygunluğu her zaman göz bankası değerlendirir.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Kornea hastalığınız varsa veya nakil olduysanız düzenli kontrollerinizi aksatmayın. Aşağıdaki durumlarda ise beklemeden başvurun:

Kornea nakli, doğru hasta seçimi, uygun cerrahi yöntem ve titiz bir takip süreciyle binlerce insanın her yıl yeniden net görmesini sağlıyor. Bu mucizenin arkasında ise her zaman bir bağışçının ve ailesinin cömert kararı bulunuyor.