Pterjium ve Pinguekula: Gözdeki Et Büyümesi Nedenleri ve Tedavisi

Aynaya baktığınızda gözünüzün beyaz kısmında, genellikle burun tarafında, sarımsı bir kabarıklık ya da siyah kısma doğru uzanan pembe, üçgen biçimli bir doku mu fark ettiniz? Halk arasında “gözde et” ya da “göze et gelmesi” denen bu durumların tıbbi adları pinguekula ve pterjiumdur. Her ikisi de gözün beyaz kısmını örten ince, saydam zarın (konjonktiva) güneş ışığı, rüzgâr ve toz gibi çevresel etkenlere uzun süre maruz kalması sonucu gelişen iyi huylu değişikliklerdir.

Pinguekula genellikle zararsızdır ve yalnızca zaman zaman tahriş yapar. Pterjium ise korneanın üzerine doğru büyüyebilir, astigmatizmaya yol açabilir ve ileri durumlarda görmeyi etkileyebilir. Türkiye’nin güneşli iklimi, açık havada çalışan meslek grupları ve deniz kenarında geçen yaz ayları düşünüldüğünde, bu iki durum göz polikliniklerinde sık karşılaşılan sorunlar arasındadır. Bu rehberde neden oluştuklarını, belirtilerini, ilaçla ve cerrahiyle tedavi seçeneklerini ve en önemlisi tekrarlamayı nasıl önleyebileceğinizi anlatıyoruz.

Pinguekula ve pterjium nedir?

Pinguekula

Pinguekula, gözün beyaz kısmında, korneanın hemen yanında, çoğunlukla burun tarafında görülen sarımsı-beyaz, hafif kabarık bir lekedir. Konjonktivadaki kolajen ve elastik liflerin güneş hasarıyla dejenere olmasından kaynaklanır; içinde protein, yağ veya kalsiyum birikimi olabilir. Pinguekula korneanın üzerine büyümez. Çoğu zaman belirti vermez, ancak zaman zaman kızarıp şişebilir (pinguekulit) ve batma hissine yol açabilir.

Pterjium

Pterjium, konjonktivadan başlayıp korneanın üzerine doğru uzanan, damarlı, kanat ya da üçgen biçimli bir dokudur. Adı Yunancada “kanatçık” anlamına gelen bir kelimeden türetilmiştir. Çoğunlukla burun tarafında yerleşir ve yıllar içinde yavaşça büyüyebilir. Bazı pterjiumlar küçük kalır ve hiç sorun çıkarmaz; bazıları ise korneanın merkezine doğru ilerleyerek görmeyi bozar. Pterjiumun bir kısmı pinguekula zemininde gelişebilir.

Neden oluşur? Risk faktörleri

Hem pinguekula hem de pterjium, büyük ölçüde çevresel etkenlerle ilişkilidir:

• Ultraviyole (UV) ışınları: En önemli risk faktörüdür. Ekvatora yakın, güneşli bölgelerde yaşayanlarda ve açık havada uzun süre çalışanlarda (çiftçiler, inşaat işçileri, balıkçılar, denizciler, sporcular) çok daha sık görülür. Güneş ışığı yalnızca doğrudan değil, su, kum, kar ve beton yüzeylerden yansıyarak da göze ulaşır.
• Toz ve rüzgâr: Gözün yüzeyini sürekli tahriş eden mikro hasarlar dokunun yeniden yapılanmasını tetikleyebilir.
• Kuru hava ve göz kuruluğu: Gözyaşı tabakasının bozulması konjonktivanın korunmasını azaltır.
• Yaş: Kümülatif güneş maruziyeti arttıkça sıklık da artar; genellikle 20-50 yaşları arasında başlar.
• Genetik yatkınlık: Bazı ailelerde daha sık görüldüğü bildirilmiştir.

Burun tarafında daha sık görülmesinin nedenlerinden biri, yandan gelen güneş ışığının korneadan kırılarak göz iç köşesine yoğunlaşmasıdır. Bu nedenle kenarları açık gözlükler tam koruma sağlamaz. UV’nin gözlere etkileri hakkında daha fazla bilgi için kar körlüğü ve UV hasarı yazımızı okuyabilirsiniz.

Belirtiler

Küçük bir pinguekula ya da pterjium hiçbir belirti vermeyebilir ve yalnızca aynada ya da rutin muayenede fark edilir. Belirti verdiğinde şunlar görülebilir:

• Gözde kızarıklık, özellikle güneş, rüzgâr veya tozdan sonra artan
• Batma, kum kaçmış gibi yabancı cisim hissi
• Yanma, kaşıntı ve kuruluk
• Gözde sulanma
• Kontakt lens kullanımında rahatsızlık
• Pterjium büyüdükçe artan astigmatizma ve bulanık görme
• Kozmetik açıdan rahatsız edici görünüm

Bu belirtiler kuru göz ve konjonktivit gibi durumlarla benzerlik gösterebilir; ayırıcı tanıyı göz hekimi koyar.

Kimler daha sık etkilenir?

Pterjium, dünyada “pterjium kuşağı” olarak adlandırılan ve ekvatorun kuzey ve güneyinde yaklaşık 40 derecelik enlemler arasında kalan bölgelerde çok daha sık görülür. Türkiye de bu kuşağın içinde yer alır. Özellikle Akdeniz ve Ege kıyıları, Güneydoğu Anadolu ve yüksek rakımlı bölgelerde güneş ışınlarının yoğunluğu nedeniyle risk artar. Açık havada çalışan tarım işçileri, inşaat ve yol işçileri, balıkçılar, cankurtaranlar, sörf ve yelken sporcuları, kayakçılar ve uzun süre araç kullanan şoförler en çok etkilenen gruplardandır. Çocukluk ve gençlik yıllarındaki güneş maruziyetinin ileriki yaşlarda pterjium gelişiminde özellikle etkili olduğu düşünülmektedir; bu nedenle çocuklara erken yaşta şapka ve güneş gözlüğü alışkanlığı kazandırmak uzun vadeli bir yatırımdır.

Tanı

Tanı genellikle biyomikroskopla yapılan basit bir muayeneyle konur. Göz hekimi lezyonun boyutunu, korneaya ne kadar uzandığını, damarlanmasını ve aktif olup olmadığını değerlendirir. Pterjiumun görmeye etkisini anlamak için kornea topografisiyle astigmatizma ölçülebilir. Büyüme takibi için fotoğraf çekilmesi faydalıdır.

Tedavi seçenekleri

Koruyucu ve ilaç tedavisi

Belirti vermeyen ya da hafif belirtili pinguekula ve küçük pterjiumlar için genellikle ameliyat gerekmez. Amaç, gözü rahatlatmak ve büyümeyi yavaşlatmaktır:

• Suni gözyaşları: Gözün yüzeyini nemlendirerek batma ve kuruluğu azaltır. Sık kullanılacaksa koruyucu içermeyen ürünler tercih edilmelidir. Seçim için suni gözyaşı seçimi yazımızı okuyabilirsiniz.
• Kısa süreli iltihap giderici damlalar: Lezyon kızarıp şiştiğinde hekim kısa süreli olarak kortikosteroid veya steroid olmayan iltihap giderici damlalar önerebilir. Kortikosteroid damlalar uzun süre veya hekim kontrolü olmadan kullanılmamalıdır; göz tansiyonu ve katarakt riskini artırabilir.
• Kızarıklık giderici damlalardan kaçının: Reçetesiz satılan damar daraltıcı damlalar geçici bir beyazlık sağlasa da sık kullanımda tekrar kızarıklığa yol açabilir.
• Güneş ve tozdan korunma: Büyümeyi yavaşlatmanın en önemli adımıdır.

Cerrahi tedavi: Ne zaman gerekir?

Pterjium için ameliyat şu durumlarda önerilir:

• Korneanın merkezine doğru ilerliyor ve görme eksenini tehdit ediyorsa
• Belirgin astigmatizmaya ve görme bulanıklığına yol açıyorsa
• İlaçlara rağmen sürekli kızarıklık ve rahatsızlık veriyorsa
• Göz hareketlerini kısıtlıyorsa (ileri ve tekrarlamış olgularda)
• Kontakt lens kullanımını engelliyorsa
• Kişi için kozmetik açıdan belirgin sorun oluşturuyorsa
• Katarakt veya refraktif cerrahi öncesinde ölçümleri bozuyorsa

Ameliyat nasıl yapılır?

Pterjium ameliyatı genellikle lokal anestezi altında, ayakta tedavi olarak yapılır ve yaklaşık yarım saat ile bir saat sürer. Pterjium dokusu korneadan ve konjonktivadan dikkatle ayrılarak çıkarılır. Geride kalan çıplak alan önemlidir; çünkü bu alan açık bırakılırsa (çıplak sklera tekniği) pterjium çok yüksek oranda geri gelir. Bu nedenle günümüzde çıplak sklera tekniği tek başına önerilmemektedir.

Konjonktival otogreft

Bugün altın standart kabul edilen yöntemde, aynı gözün üst kısmından, göz kapağının altında kalan sağlıklı konjonktivadan ince bir parça alınır ve pterjiumun çıkarıldığı alana yerleştirilir. Greft, dikişle ya da doku yapıştırıcısı (fibrin yapıştırıcı) ile sabitlenir. Doku yapıştırıcısı ameliyat süresini kısaltabilir ve ameliyat sonrası rahatsızlığı azaltabilir. Otogreft, çıplak skleraya göre nüks oranını belirgin biçimde düşürür; Cochrane derlemeleri de otogreftin amniyon zarı greftine göre daha düşük nüks oranı sağladığını göstermektedir.

Yardımcı yöntemler

• Amniyon zarı grefti: Her iki gözde de pterjium olan, çok geniş lezyonlu ya da glokom ameliyatı için konjonktivasının korunması gereken hastalarda otogreft yerine kullanılabilir.
• Mitomisin C: Hücre çoğalmasını baskılayan bu ilaç, özellikle tekrarlamış pterjiumlarda ameliyat sırasında kısa süreli uygulanabilir. Nüksü azaltır ancak sklerada incelme gibi nadir ama ciddi yan etkileri olabileceğinden dikkatli kullanılır.
• Beta radyasyon ve diğer yöntemler: Geçmişte kullanılmış, ancak yan etkileri nedeniyle günümüzde nadiren tercih edilmektedir.

Ameliyat sonrası ve nüks

Ameliyattan sonraki ilk günlerde batma, sulanma ve kızarıklık normaldir. Hekim, iltihabı ve enfeksiyonu önlemek için birkaç hafta boyunca damlalar verir; nüksü önlemede bu damlaların düzenli kullanımı önemlidir. Kızarıklığın tamamen geçmesi birkaç hafta ile birkaç ay sürebilir.

Pterjium nüksü genellikle ameliyattan sonraki ilk bir yıl içinde ortaya çıkar. Tekrarlayan pterjium çoğu zaman ilkinden daha agresif büyür ve tedavisi daha zordur. Bu nedenle ilk ameliyatın deneyimli bir cerrah tarafından, otogreft gibi nüksü azaltan bir teknikle yapılması büyük önem taşır. Nüks riskini artıran etkenler arasında genç yaş, belirgin damarlı ve kalın pterjium, ameliyat sonrası yoğun güneş maruziyeti ve kontrollerin aksatılması sayılabilir.

Korunma: Güneş, toz ve rüzgâra karşı

Pinguekula ve pterjiumu önlemenin ve büyümesini yavaşlatmanın en etkili yolu gözleri UV ışınlarından ve çevresel tahriş edicilerden korumaktır:

1. UV400 veya %100 UV korumalı güneş gözlüğü kullanın: Koyu renk tek başına UV koruması anlamına gelmez; etiketi kontrol edin. Ayrıntılar için güneş gözlükleri rehberimize bakın.
2. Yanlardan gelen ışığı engelleyin: Sargılı (wrap-around) çerçeveler veya geniş saplı modeller daha iyi koruma sağlar.
3. Geniş kenarlı şapka takın: Göze ulaşan UV miktarını önemli ölçüde azaltır.
4. Bulutlu havada da korunun: UV ışınlarının önemli bir kısmı bulutların arasından geçer.
5. Su, kum ve kar yansımalarına dikkat edin: Deniz kenarında, kayak merkezlerinde ve teknede maruziyet artar.
6. Tozlu ve rüzgârlı işlerde koruyucu gözlük kullanın: İnşaat, tarım ve sanayide uygun iş gözlükleri önemlidir.
7. Gözlerinizi nemli tutun: Kuru ortamlarda suni gözyaşı kullanabilirsiniz.

Göz egzersizleri pinguekula veya pterjiumu küçültmez ya da gidermez. Yaz aylarında genel göz koruması için yaz aylarında göz bakımı yazımızı da okuyabilirsiniz.

Ne zaman doktora gitmelisiniz?

• Gözünüzün beyaz kısmında yeni bir kabarıklık veya et fark ettiyseniz
• Var olan pterjium büyüyor ve siyah kısma doğru ilerliyorsa
• Görmeniz bulanıklaştıysa veya gözlük numaranız (özellikle astigmat) değiştiyse
• Damlalara rağmen kızarıklık ve batma devam ediyorsa
• Ameliyat sonrası aynı bölgede yeniden kızarıklık ve doku büyümesi başladıysa